Αρχαιολογικά Τεκμήρια
Αλφαβητάρια και επιγραφές που τεκμηριώνουν την αλφαβητική αρίθμηση
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Τα αρχαιολογικά ευρήματα αποδεικνύουν ότι η αλφαβητική αρίθμηση χρησιμοποιούνταν τουλάχιστον από τον 7ο αι. π.Χ. — πολύ νωρίτερα από ό,τι υπέθεταν παλαιότεροι μελετητές. Αλφαβητάρια (πινακίδες εκμάθησης) και επιγραφές δείχνουν ότι η αρίθμηση ήταν αναπόσπαστο μέρος του αλφαβήτου.
ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ
Τροπικότητες αριθμητικής έκφρασης:
Ο Chrisomalis διακρίνει 4 τρόπους γραφής αριθμών: λεξική (λέξεις, π.χ. «τρία»), σημειογραφική (σύμβολα, π.χ. «3» ή «Γ»), εικονογραφική (εικόνες, π.χ. τρία αντικείμενα), υβριδική (συνδυασμός, π.χ. «56k»). Πολλά αρχαία κείμενα χρησιμοποιούν ταυτόχρονα πολλαπλές τροπικότητες:
— Πινακίδα Πύλου P641 (Γραμμική Β): τρεις τροπικότητες — λεξικά μορφήματα (τι-ρι-πο-δε = τρίποδας), εικονογράμματα, αριθμητικά σημεία.
— Περσέπολη, ελληνική πινακίδα (~500 π.Χ.): «οίνος δύο ΙΙ» — λέξη + σημεία μαζί (πλεονασμός για πολυγλωσσικό κοινό).
— Βάρος λέοντος Νιμρούντ (8ος αι. π.Χ.): «15 μνες» σε ΤΡΕΙΣ τρόπους — αραμαϊκή σημειογραφία, αραμαϊκές λέξεις, 15 κάθετες γραμμές.
— Ιταλο-αιθιοπικό γραμματόσημο (1936): 4 αριθμητικά συστήματα σε ένα μικρό κείμενο — Ρωμαϊκά (αθρ.-προσθ.), Δυτικά (κρυπτ.-θεσ.), Αραβικά (κρυπτ.-θεσ.), Αμχαρικά (κρυπτ.-προσθ.).
Αλφαβητάρια:
Το αλφαβητάριο της Σάμου (~660 π.Χ.) είναι το αρχαιότερο γνωστό — βρέθηκε στο πηγάδι του Ηραίου και περιλαμβάνει Σανπί, αποδεικνύοντας ότι το πλήρες 27-σημείων σύστημα υπήρχε ήδη. Παρόμοια ευρήματα: Ποσειδία Κασσάνδρας (~480 π.Χ.), Αθήνα Ακρόπολη (μετά 400 π.Χ., μολυβδίδα με 27 σημεία + γεωμετρικές γραμμές — χάθηκε), Αρχαία Αγορά Αθηνών (4+ αλφάβητα σε εννεαδική διάταξη), Espanca Πορτογαλίας (σε πλάκα σχιστόλιθου, 27 σημεία), Μοτσία Σικελίας (ιωνικό αλφάβητο σε φοινικική αποικία).
Επιγραφές:
Λήκυθος Κύμης (τέλη 8ου/αρχές 7ου αι. π.Χ.) — ο Psychoyos αναγιγνώσκει αριθμητικά: «Η(8) Α(1) — περίμενε 8 ίσα, τώρα ένα (Α) για σένα». Όστρακο Κορίνθου (6ος αι. π.Χ.) — εμπορική αλληλογραφία: «Από 470 δέρματα, 100 βρωμούν». Στήλη Σπάρτης (2ος αι. μ.Χ., ναός Ορθείας Αρτέμιδος) — τρία ελεγειακά δίστιχα, καθένα = 2.730, με ρητή αναφορά: «εἰσαρίθμοις ἔπεσι» (σε ισόψηφους στίχους).
Προηγείται όλων: το παλάτι του Σαργών Β΄ στο Χορσαμπάντ (722-705 π.Χ.) — η περίμετρος 16.280 πήχεις = αριθμητική τιμή του ονόματός του. Πρώτη γνωστή χρήση ισοψηφίας στην ιστορία.
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ ΤΕΚΜΗΡΙΑ & ΤΡΟΠΙΚΟΤΗΤΕΣ
| ~722 π.Χ. | Σαργών Β΄, Χορσαμπάντ | Περίμετρος παλατιού = τιμή ονόματος |
| 8ος αι. π.Χ. | Βάρος λέοντος Νιμρούντ | 3 τροπικότητες σε 1 αντικείμενο |
| ~660 π.Χ. | Αλφαβητάριο Σάμου | Αρχαιότερο — πλήρες 27-σημείων σύστημα |
| ~600 π.Χ. | Λήκυθος Κύμης | Αριθμητική ανάγνωση (Psychoyos) |
| ~500 π.Χ. | Πύλος P641 / Περσέπολη / Κόρινθος | Πολλαπλές τροπικότητες σε αρχαία κείμενα |
| ~480 π.Χ. | Αλφαβητάριο Ποσειδίας | Εννεαδική διάταξη 9+9+9 |
| 2ος αι. | Στήλη Σπάρτης | Ρητή αναφορά: «εἰσαρίθμοις ἔπεσι» |
| 1936 | Ιταλο-αιθιοπικό γραμματόσημο | 4 συστήματα σε 1 κείμενο |
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
Τα ευρήματα δείχνουν ότι η αλφαβητική αρίθμηση δεν ήταν μεταγενέστερη «επινόηση» αλλά αναπόσπαστο στοιχείο του αλφαβήτου από την αρχή. Η εννεαδική δομή (3×9) εμφανίζεται σε κάθε γνωστό αρχαίο αλφαβητάριο. Η ταυτόχρονη χρήση πολλαπλών τροπικοτήτων αποδεικνύει ότι οι αριθμοί δεν ανήκουν σε μία μόνο σημειωτική κατηγορία.
ΠΗΓΕΣ
Psychoyos (2005) «The Forgotten Art of Isopsephy» Semiotica 154 · Chrisomalis (2018) «The writing of numbers» fig. 7 · Lang (1976) Agora excavations · Pervanoglou (1867) Athens Acropolis alphabetarium