ΑΔΙΑΦΟΡΙΑ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η ἀδιαφορία ορίζεται αρχικά ως «έλλειψη διαφοράς, ομοιότητα» και αργότερα ως «αδιαφορία, αμέλεια». Η λέξη αποτελεί ουσιαστικό παράγωγο του επιθέτου ἀδιάφορος, το οποίο σημαίνει «αυτός που δεν διαφέρει, που δεν έχει σημασία». Η σημασία της εξελίχθηκε από την απλή περιγραφή της ομοιότητας ή της έλλειψης διάκρισης σε μια βαθύτερη φιλοσοφική έννοια.

Στην κλασική ελληνική γραμματεία, η ἀδιαφορία δεν είναι τόσο συχνή όσο το επίθετο ἀδιάφορος. Η πραγματική της ανάδειξη ήρθε με τη Στωική φιλοσοφία, όπου απέκτησε τεχνικό χαρακτήρα. Για τους Στωικούς, τα «ἀδιάφορα» ήταν όλα εκείνα τα πράγματα που δεν ήταν ούτε αγαθά (όπως η αρετή) ούτε κακά (όπως η κακία), αλλά ουδέτερα. Σε αυτά περιλαμβάνονταν η υγεία, ο πλούτος, η φήμη, αλλά και η ασθένεια, η φτώχεια, η αφάνεια. Η ἀδιαφορία, λοιπόν, ήταν η ορθή στάση του σοφού απέναντι σε αυτά τα πράγματα: να μην τους αποδίδει αξία που θα μπορούσε να διαταράξει την εσωτερική του γαλήνη (ἀταραξία) και την απάθεια (απουσία παθών).

Είναι κρίσιμο να τονιστεί ότι η Στωική ἀδιαφορία δεν σήμαινε απάθεια με τη σύγχρονη έννοια της συναισθηματικής νωθρότητας ή της αμέλειας. Αντιθέτως, ήταν μια ενεργητική πνευματική άσκηση, μια συνειδητή επιλογή να μην επηρεάζεται κανείς από εξωτερικά γεγονότα που δεν εξαρτώνται από τον ίδιο. Ο σοφός Στωικός μπορούσε να προτιμά τα «προηγμένα» ἀδιάφορα (π.χ. την υγεία) έναντι των «ἀποπροηγμένων» (π.χ. την ασθένεια), αλλά χωρίς να επιτρέπει σε αυτή την προτίμηση να γίνει πηγή πάθους ή δυστυχίας. Η λέξη, λοιπόν, αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο της Στωικής ηθικής.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Έλλειψη διαφοράς, ομοιότητα — Η αρχική, κυριολεκτική σημασία, όπου κάτι δεν διακρίνεται από κάτι άλλο.
2. Φιλοσοφική αδιαφορία (Στωικισμός) — Η στάση του σοφού απέναντι στα «ἀδιάφορα» (πράγματα που δεν είναι ούτε αγαθά ούτε κακά), δηλαδή η μη απόδοση ηθικής αξίας σε αυτά.
3. Απάθεια, έλλειψη ενδιαφέροντος — Η γενικότερη σημασία της αδιαφορίας ως έλλειψης συναισθηματικής ανταπόκρισης ή ενδιαφέροντος για κάτι.
4. Αμέλεια, απροσεξία — Η συμπεριφορά που χαρακτηρίζεται από έλλειψη φροντίδας ή προσοχής.
5. Ασημαντότητα, μηδαμινότητα — Η ιδιότητα του να είναι κάτι ασήμαντο, χωρίς αξία ή σημασία.
6. Ουδετερότητα, αμεροληψία — Η στάση του να μην παίρνει κανείς θέση, να είναι αμερόληπτος σε μια διαμάχη ή κατάσταση.

Οικογένεια Λέξεων

φερ- (ρίζα του ρήματος φέρω, σημαίνει «μεταφέρω, φέρνω»)

Η ρίζα φερ- είναι μία από τις πιο παραγωγικές στην αρχαία ελληνική, υποδηλώνοντας την κίνηση, τη μεταφορά, την παραγωγή ή την απόδοση. Από αυτή τη βασική σημασία, αναπτύχθηκαν πολυάριθμα σύνθετα ρήματα με προθέσεις, τα οποία επέκτειναν το σημασιολογικό πεδίο. Το ρήμα διαφέρω, ειδικότερα, μετατοπίζει την έννοια από τη φυσική μεταφορά στην αφηρημένη διάκριση και υπεροχή. Η οικογένεια λέξεων της ἀδιαφορίας αναδεικνύει αυτή την εξέλιξη, από την απλή κίνηση στην περίπλοκη φιλοσοφική στάση της μη διάκρισης ή της ουδετερότητας.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η Στωική φιλοσοφία προσφέρει τις πιο σαφείς αναφορές στην έννοια της ἀδιαφορίας, όπως φαίνεται στα ακόλουθα χωρία.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΑΔΙΑΦΟΡΙΑ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, 9th ed., with a revised supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Διογένης Λαέρτιος — Βίοι Φιλοσόφων. Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα.
• Επίκτητος — Εγχειρίδιον. Μετάφραση και σχόλια.
• Long, A. A., Sedley, D. N. — The Hellenistic Philosophers, Vol. 1: Translations of the Principal Sources with Philosophical Commentary. Cambridge University Press, 1987.
• Πλάτων — Πολιτεία.
• Θουκυδίδης — Ιστορίαι.
• Όμηρος — Ιλιάς.