ΑΙΣΘΗΜΑ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, το αἴσθημα (το) είναι «η αντίληψη, η αίσθηση, η εντύπωση». Πρόκειται για ένα ουσιαστικό που προέρχεται από το ρήμα αἰσθάνομαι και υποδηλώνει το αποτέλεσμα ή το αντικείμενο της αισθητηριακής αντίληψης. Στην κλασική φιλοσοφία, ιδιαίτερα στον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, το αἴσθημα είναι κεντρικό στην επιστημολογία και την ψυχολογία, καθώς αποτελεί την πρώτη ύλη της γνώσης που αποκτάται μέσω των πέντε αισθήσεων.

Στον Πλάτωνα, το αἴσθημα συχνά αντιπαραβάλλεται προς τον νοῦν και την ἐπιστήμη, καθώς θεωρείται κατώτερη μορφή γνώσης, επιρρεπής στην πλάνη και τη μεταβολή, σε αντίθεση με την αμετάβλητη αλήθεια των Ιδεών. Ωστόσο, αναγνωρίζεται ως απαραίτητο πρώτο βήμα για την προσέγγιση της πραγματικότητας. Για παράδειγμα, στην «Πολιτεία», η αισθητηριακή εμπειρία είναι η αφετηρία για την ανάβαση προς τον κόσμο των νοητών.

Ο Αριστοτέλης, στο έργο του «Περί Ψυχής», αναπτύσσει μια πιο συστηματική θεωρία της αισθήσεως και του αἰσθήματος. Το αἴσθημα είναι το πάθος ή η αλλοίωση που υφίσταται το αισθητήριο όργανο από το αισθητό αντικείμενο, η ενεργοποίηση της αισθητηριακής ικανότητας. Δεν είναι απλώς μια παθητική λήψη, αλλά μια ενεργή διαδικασία κατά την οποία η ψυχή αντιλαμβάνεται τις μορφές των αντικειμένων χωρίς την ύλη τους. Η έννοια επεκτείνεται και σε εσωτερικές αισθήσεις, όπως η συνείδηση της ίδιας της αντίληψης.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Αισθητηριακή αντίληψη, αίσθηση — Η πρωταρχική σημασία, αναφερόμενη στην εντύπωση που λαμβάνεται μέσω των αισθήσεων (όραση, ακοή, όσφρηση, γεύση, αφή). Πλάτων, «Θεαίτητος».
2. Αισθητή εντύπωση — Το συγκεκριμένο περιεχόμενο της αντίληψης, αυτό που γίνεται αντιληπτό από τις αισθήσεις. Αριστοτέλης, «Περί Ψυχής».
3. Συναίσθημα, πάθος — Σε μεταγενέστερη χρήση, και ιδίως στην Κοινή Ελληνική και τη βυζαντινή περίοδο, η λέξη απέκτησε τη σημασία του συναισθήματος ή της ψυχικής διάθεσης.
4. Ικανότητα αντίληψης — Η αφηρημένη ικανότητα ή η λειτουργία της αίσθησης, συχνά συνώνυμο με την αἴσθησις.
5. Γνώμη, κρίση — Μια παράγωγη σημασία, όπου η αντίληψη οδηγεί σε μια υποκειμενική εκτίμηση ή άποψη. Θουκυδίδης, «Ιστορίαι».
6. Συνείδηση, επίγνωση — Η εσωτερική αίσθηση ή επίγνωση μιας κατάστασης ή ενός γεγονότος. Πλούταρχος, «Βίοι Παράλληλοι».

Οικογένεια Λέξεων

αἰσθ- (ρίζα του ρήματος αἰσθάνομαι, σημαίνει «αντιλαμβάνομαι, αισθάνομαι»)

Η ρίζα αἰσθ- αποτελεί τον πυρήνα μιας εκτεταμένης οικογένειας λέξεων που περιστρέφονται γύρω από την έννοια της αντίληψης, της αίσθησης και της κατανόησης μέσω των αισθητηρίων οργάνων. Από αυτή τη ρίζα προέρχονται όροι που περιγράφουν την πράξη της αντίληψης, την ικανότητα να αντιλαμβάνεται κανείς, το αποτέλεσμα αυτής της πράξης, καθώς και τις ιδιότητες που σχετίζονται με τον αισθητό κόσμο. Η σημασιολογική της εμβέλεια καλύπτει τόσο τη φυσική, βιολογική λειτουργία της αίσθησης όσο και τις φιλοσοφικές προεκτάσεις της γνώσης και της συνείδησης.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία σημαντικά χωρία αναδεικνύουν την κεντρική θέση του αἰσθήματος στη φιλοσοφική σκέψη:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΑΙΣΘΗΜΑ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon. Oxford University Press, 9η έκδοση, 1940.
• Πλάτων — Θεαίτητος, Πολιτεία.
• Αριστοτέλης — Περί Ψυχής, Μετά τα Φυσικά.
• Long, A. A., Sedley, D. N. — The Hellenistic Philosophers. Cambridge University Press, 1987.
• Stanford Encyclopedia of Philosophy — λήμματα σχετικά με την αρχαία ελληνική φιλοσοφία της αντίληψης.
• Barnes, Jonathan — Aristotle: A Very Short Introduction. Oxford University Press, 2000.
• Annas, Julia — Plato: A Very Short Introduction. Oxford University Press, 2003.