ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΝ

Ορισμός

Το «αἰσθητικόν» (ουσιαστικοποιημένο επίθετο) στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία αναφέρεται πρωτίστως σε ό,τι σχετίζεται με την αίσθηση και την αντίληψη. Προέρχεται από το ρήμα «αἰσθάνομαι» («αντιλαμβάνομαι, αισθάνομαι») και το ουσιαστικό «αἴσθησις» («αίσθηση, αντίληψη»). Δεν είχε αρχικά τη σύγχρονη έννοια της «αισθητικής» ως κλάδου που ασχολείται με την ομορφιά και την τέχνη, αλλά περιέγραφε την ικανότητα ή την ιδιότητα του όντος να αντιλαμβάνεται μέσω των αισθήσεων.

Στους Προσωκρατικούς φιλοσόφους, το αἰσθητικόν συνδέεται με τις θεωρίες τους για την αντίληψη, όπως η επαφή των ομοίων στον Εμπεδοκλή ή η ροή των ατόμων στον Δημόκριτο. Ο Πλάτων, στην «Πολιτεία» και τον «Θεαίτητο», διακρίνει τον αισθητό κόσμο (κόσμος των αισθήσεων) από τον νοητό κόσμο (κόσμος των Ιδεών), υποβαθμίζοντας την αίσθηση ως πηγή γνώσης, αλλά αναγνωρίζοντας τη σημασία της για την εμπειρία.

Ο Αριστοτέλης, στο έργο του «Περὶ ψυχῆς», αναπτύσσει μια συστηματική θεωρία της αίσθησης, θεωρώντας την ως την πρωταρχική ικανότητα της ψυχής για γνώση του εξωτερικού κόσμου. Το «αἰσθητικόν» γι' αυτόν είναι η ψυχική δύναμη που επιτρέπει την πρόσληψη των αισθητών μορφών χωρίς την ύλη τους. Η αίσθηση είναι η βάση κάθε γνώσης, αν και όχι η ίδια η γνώση. Η σύγχρονη έννοια της «αισθητικής» ως φιλοσοφίας του ωραίου και της τέχνης αναπτύχθηκε πολύ αργότερα, κυρίως από τον Alexander Baumgarten τον 18ο αιώνα, αλλά οι ρίζες της βρίσκονται στην αρχαία ελληνική σκέψη περί αίσθησης και αντίληψης.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Περί της αίσθησης και της αντίληψης — Ό,τι σχετίζεται με την ικανότητα να αντιλαμβάνεται κανείς μέσω των αισθήσεων.
2. Ικανός προς αίσθηση — Αυτός που έχει την ικανότητα να αισθάνεται, να αντιλαμβάνεται. (Πλάτων, «Θεαίτητος» 184e)
3. Αναφερόμενος στα αισθητά — Αυτό που γίνεται αντιληπτό από τις αισθήσεις, σε αντιδιαστολή με το νοητό. (Αριστοτέλης, «Περὶ ψυχῆς» Γ 429a)
4. Το σύνολο των αισθητών πραγμάτων — Ως ουσιαστικό (τὸ αἰσθητικόν), ο κόσμος των αισθήσεων, τα πράγματα που γίνονται αντιληπτά. (Πλάτων, «Πολιτεία» 507b)
5. Η ικανότητα της αίσθησης — Ως ουσιαστικό, η δύναμη ή η σχολή της ψυχής που είναι υπεύθυνη για την αντίληψη. (Αριστοτέλης, «Περὶ ψυχῆς» Β 414b)
6. Περί της ομορφιάς και της τέχνης — Η σύγχρονη έννοια της αισθητικής, αν και δεν υπήρχε στην αρχαία ελληνική, προέκυψε από την αρχική σημασία της αντίληψης.
7. Ευαίσθητος, λεπτός — Μεταφορική χρήση για κάποιον που αντιλαμβάνεται εύκολα ή έχει λεπτή αίσθηση.

Οικογένεια Λέξεων

αἰσθ- (ρίζα του ρήματος αἰσθάνομαι)

Η ρίζα «αἰσθ-» είναι θεμελιώδης στην αρχαία ελληνική για την έκφραση της αντίληψης και της αίσθησης. Προέρχεται από το ρήμα «αἰσθάνομαι», που σημαίνει «αντιλαμβάνομαι, αισθάνομαι». Αυτή η ρίζα, αρχαιοελληνικής καταγωγής, δεν έχει σαφείς εξωτερικές ετυμολογικές συνδέσεις, υποδηλώνοντας την ενδογενή ανάπτυξη της έννοιας εντός της ελληνικής γλώσσας. Από αυτήν τη ρίζα αναπτύσσεται μια πλούσια οικογένεια λέξεων που περιγράφουν τις διάφορες πτυχές της αισθητηριακής εμπειρίας, από την πράξη της αίσθησης μέχρι τα όργανα και τις ιδιότητες που συνδέονται με αυτήν. Κάθε μέλος της οικογένειας φωτίζει μια διαφορετική διάσταση της ανθρώπινης αλληλεπίδρασης με τον κόσμο μέσω των αισθήσεων.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η σημασία της αίσθησης και του αισθητού κόσμου αναδεικνύεται σε κλασικά φιλοσοφικά κείμενα:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΝ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, 9th ed. with revised supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Πλάτων — Πολιτεία, Θεαίτητος.
• Αριστοτέλης — Περὶ ψυχῆς.
• Diels, H., Kranz, W. — Die Fragmente der Vorsokratiker. Berlin: Weidmannsche Buchhandlung, 1951-1952.
• Πλωτίνος — Εννεάδες.
• Θουκυδίδης — Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου.
• Πλούταρχος — Βίοι Παράλληλοι.