ΑΚΑΤΑΛΗΠΤΟΝ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, το ἀκατάληπτον (ως ουσιαστικό) σημαίνει «το μη κατανοητό, το ακατάληπτο πράγμα», ενώ ως επίθετο (ἀκατάληπτος) περιγράφει αυτό που «δεν μπορεί να γίνει αντιληπτό, να συλληφθεί, να κατανοηθεί». Ο όρος είναι θεμελιώδης στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία, ιδιαίτερα στις συζητήσεις μεταξύ Στωικών και Σκεπτικών.

Για τους Στωικούς, η «κατάληψις» ήταν η γνωστική εντύπωση που μπορούσε να γίνει αντιληπτή με βεβαιότητα, μια «φαντασία καταληπτική» που παρείχε αδιαμφισβήτητη γνώση. Ως εκ τούτου, το ἀκατάληπτον ήταν για αυτούς οτιδήποτε δεν πληρούσε αυτά τα κριτήρια, δηλαδή οτιδήποτε δεν μπορούσε να γίνει αντιληπτό με ακρίβεια και βεβαιότητα, και επομένως δεν μπορούσε να αποτελέσει βάση για γνώση.

Οι Σκεπτικοί, και ειδικότερα η Νέα Ακαδημία υπό τον Αρκεσίλαο και τον Καρνεάδη, υιοθέτησαν τον όρο ἀκατάληπτον ως κεντρικό δόγμα τους. Υποστήριζαν ότι όλες οι εντυπώσεις είναι ἀκατάληπτα, δηλαδή ότι καμία εντύπωση δεν μπορεί να είναι τόσο σαφής και διακριτή ώστε να μην μπορεί να είναι ψευδής. Κατά συνέπεια, η ανθρώπινη γνώση είναι αδύνατη και η μόνη ορθή στάση είναι η ἐποχή (αναστολή κρίσης).

Ο Σέξτος ο Εμπειρικός, εκπρόσωπος του Πυρρωνικού Σκεπτικισμού, ανέπτυξε περαιτέρω την έννοια, τονίζοντας ότι η ακαταληψία δεν είναι απλώς η αδυναμία να συλλάβουμε κάτι, αλλά η θεμελιώδης φύση των πραγμάτων που καθιστά αδύνατη την επίτευξη βέβαιης γνώσης. Το ἀκατάληπτον δεν είναι απλώς ένα γνωσιολογικό πρόβλημα, αλλά μια οντολογική συνθήκη της πραγματικότητας όπως αυτή γίνεται αντιληπτή από τον άνθρωπο.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Αυτό που δεν μπορεί να γίνει αντιληπτό ή κατανοητό — Η βασική σημασία, αναφερόμενη στην αδυναμία του νου να συλλάβει πλήρως ένα αντικείμενο ή μια έννοια.
2. Το ασαφές, το ακαθόριστο — Κάτι που στερείται σαφήνειας και ακρίβειας, καθιστώντας αδύνατη τη βέβαιη γνώση.
3. Το μη συλληπτό από τις αισθήσεις — Αναφέρεται σε εντυπώσεις που δεν μπορούν να γίνουν αντιληπτές με αξιοπιστία μέσω των αισθήσεων.
4. Το αδιανόητο, το παράλογο — Κάτι που υπερβαίνει τα όρια της λογικής σκέψης ή της ανθρώπινης εμπειρίας.
5. Το ακατόρθωτο, το ανέφικτο — Σε ορισμένα πλαίσια, μπορεί να σημαίνει αυτό που δεν μπορεί να επιτευχθεί ή να πραγματοποιηθεί.
6. Το αμφισβητήσιμο, το μη βέβαιο — Στην Σκεπτική φιλοσοφία, οτιδήποτε δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό ως αληθές με απόλυτη βεβαιότητα.
7. Το άγνωστο, το μυστήριο — Κάτι που παραμένει πέρα από την ανθρώπινη γνώση ή κατανόηση, συχνά με θρησκευτική ή μεταφυσική χροιά.

Οικογένεια Λέξεων

λαβ- / ληπ- (ρίζα του ρήματος λαμβάνω, σημαίνει «παίρνω, συλλαμβάνω, κατανοώ»)

Η ρίζα λαβ- / ληπ- αποτελεί έναν από τους πιο παραγωγικούς πυρήνες της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, εκφράζοντας την ιδέα της «σύλληψης» ή «λήψης» σε ποικίλες μορφές. Από την απλή φυσική πράξη του «παίρνω» (λαμβάνω) μέχρι την πνευματική «κατανόηση» (καταλαμβάνω) ή την «αντίληψη» (αντιλαμβάνομαι), η ρίζα αυτή γεννά λέξεις που εξερευνούν τα όρια της ανθρώπινης αλληλεπίδρασης με τον κόσμο. Οι προθέσεις (όπως ἀ-, κατά-, σύν-, πρό-) προσδίδουν συγκεκριμένες αποχρώσεις, μετατρέποντας την αρχική σημασία σε σύνθετες έννοιες που αφορούν τη γνώση, την αντίληψη και την αδυναμία τους.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η έννοια του ἀκαταλήπτου, αν και τεχνικός όρος, διαπερνά κείμενα που αμφισβητούν τη βεβαιότητα της γνώσης.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΑΚΑΤΑΛΗΠΤΟΝ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon. Oxford: Clarendon Press, 1940.
• Διογένης Λαέρτιος — Βίοι Φιλοσόφων. Εκδόσεις Loeb Classical Library.
• Σέξτος Ἐμπειρικός — Πυρρώνειοι Ὑποτυπώσεις και Πρὸς Μαθηματικούς. Εκδόσεις Loeb Classical Library.
• Κικέρων — Academica. Εκδόσεις Loeb Classical Library.
• Long, A. A., Sedley, D. N. — The Hellenistic Philosophers, Vol. 1: Translations of the Principal Sources with Philosophical Commentary. Cambridge University Press, 1987.
• Bett, Richard — Pyrrho, His Antecedents, and His Legacy. Oxford University Press, 2000.
• Annas, Julia — Sextus Empiricus: Outlines of Scepticism. Cambridge University Press, 2000.