ΑΝΑΙΡΕΤΙΚΟΝ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, το ἀναιρετικόν (ως ουδέτερο του επιθέτου ἀναιρετικός) σημαίνει «αυτό που αναιρεί, που αίρει, που καταργεί, που ανασκευάζει». Η λέξη περιγράφει την ιδιότητα ή την ικανότητα να «σηκώνει» ή να «παίρνει μακριά» κάτι, είτε κυριολεκτικά είτε μεταφορικά.

Στη φιλοσοφία και τη ρητορική, η σημασία του είναι κεντρική. Αναφέρεται σε ένα επιχείρημα, μια μέθοδο ή μια αρχή που έχει τη δύναμη να ανατρέψει, να διαψεύσει ή να ακυρώσει μια άλλη πρόταση, δόξα ή υπόθεση. Για παράδειγμα, ο Πλάτων στον «Σοφιστή» χρησιμοποιεί τον όρο για να περιγράψει τον «λόγον τὸν ἀναιρετικὸν τῆς δόξης», δηλαδή το επιχείρημα που ανασκευάζει την εσφαλμένη γνώμη.

Στο πλαίσιο των «αισθητικών» κατηγοριών, το ἀναιρετικόν μπορεί να αναφέρεται στην κριτική ανάλυση που αποδομεί ένα έργο τέχνης ή μια δραματική σύμβαση, αποκαλύπτοντας τις αδυναμίες ή τις αντιφάσεις της. Επίσης, μπορεί να περιγράψει ένα στοιχείο εντός ενός έργου που λειτουργεί ως καταλύτης για την ανατροπή της πλοκής ή την κατάργηση προηγούμενων δεδομένων, οδηγώντας σε κάθαρση ή νέα κατανόηση.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Αυτό που αίρει, σηκώνει ή ανυψώνει — Η αρχική, κυριολεκτική σημασία που σχετίζεται με την ενέργεια του «σηκώνω» ή «παίρνω επάνω».
2. Αυτό που αφαιρεί, καταργεί ή καταστρέφει — Η έννοια της αφαίρεσης ή της εξάλειψης, είτε φυσικής είτε αφηρημένης.
3. Αυτό που ανασκευάζει ή αντικρούει — Η πιο συχνή χρήση σε φιλοσοφικά και ρητορικά κείμενα, αναφερόμενη στην ικανότητα ενός επιχειρήματος να διαψεύδει ένα άλλο.
4. Αυτό που οδηγεί σε ανατροπή ή διάλυση — Περιγράφει μια δύναμη ή αρχή που προκαλεί την ανατροπή μιας κατάστασης ή την διάλυση μιας δομής.
5. Σχετικό με την κριτική αποδόμηση — Στο πλαίσιο της αισθητικής, αναφέρεται στην κριτική που αποδομεί ένα έργο τέχνης ή μια θεωρία.
6. Στοιχείο που επιλύει ή αίρει τη δραματική ένταση — Στη δραματουργία, μπορεί να υποδηλώνει ένα στοιχείο που αίρει την πλοκή ή επιλύει μια σύγκρουση.

Οικογένεια Λέξεων

αἱρ- (ρίζα του ρήματος αἱρέω, σημαίνει «λαμβάνω, συλλαμβάνω, επιλέγω»)

Η ρίζα αἱρ- αποτελεί έναν από τους πυλώνες του αρχαιοελληνικού λεξιλογίου, παράγοντας μια εκτεταμένη οικογένεια λέξεων που περιστρέφονται γύρω από τις έννοιες της «λήψης», της «σύλληψης», της «επιλογής» και, με την προσθήκη προθέσεων, της «άρσης» ή της «καταστροφής». Η αρχική της σημασία είναι η πράξη του «κρατώ» ή «παίρνω», η οποία εξελίσσεται σε «επιλέγω» (π.χ. αἱρέομαι μέση φωνή). Με προθέσεις όπως ἀνα-, κατα-, προ-, η σημασιολογική της εμβέλεια διευρύνεται για να περιλάβει την «ανύψωση», την «καταστροφή» ή την «προτίμηση». Κάθε μέλος της οικογένειας αυτής φωτίζει μια διαφορετική πτυχή της δυναμικής αυτής ρίζας, από την απλή ενέργεια έως την αφηρημένη έννοια της φιλοσοφικής ή ηθικής επιλογής.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία χαρακτηριστικά χωρία που αναδεικνύουν τη χρήση του ἀναιρετικόν στην αρχαία γραμματεία:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΑΝΑΙΡΕΤΙΚΟΝ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, Oxford: Clarendon Press, 1940.
• Πλάτων — Σοφιστής, επιμ. H. N. Fowler, Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1921.
• Αριστοτέλης — Ηθικά Νικομάχεια, επιμ. H. Rackham, Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1926.
• Σέξτος Εμπειρικός — Προς Μαθηματικούς, επιμ. R. G. Bury, Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1935.
• Chantraine, P. — Dictionnaire étymologique de la langue grecque, Paris: Klincksieck, 1968-1980.
• Bauer, W., Arndt, W. F., Gingrich, F. W., Danker, F. W. — A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, 3rd ed., University of Chicago Press, 2000.