ΑΠΟΔΕΙΚΤΙΚΟΣ

Ορισμός

Η λέξη ἀποδεικτικός, ως επίθετο, προέρχεται από το ρήμα ἀποδεικνύω και σημαίνει «αυτός που έχει την ιδιότητα να αποδεικνύει, να φανερώνει, να καθιστά σαφές». Στην κλασική ελληνική, και ιδίως στην αριστοτελική φιλοσοφία, αποκτά τεχνική σημασία, αναφερόμενη σε κάτι που είναι ικανό να παράσχει απόδειξη ή να οδηγήσει σε βέβαιη γνώση.

Ο Αριστοτέλης, στα «Ἀναλυτικά ὕστερα», χρησιμοποιεί τον όρο για να περιγράψει τη φύση της επιστημονικής γνώσης (ἐπιστήμη) και τη μέθοδο με την οποία αυτή αποκτάται. Η «ἀποδεικτικὴ ἐπιστήμη» είναι η γνώση που προέρχεται από συλλογισμούς που βασίζονται σε αληθείς και πρωταρχικές προκείμενες, οδηγώντας σε αναγκαία συμπεράσματα. Αυτή η διαδικασία είναι η «ἀπόδειξις», και το επίθετο ἀποδεικτικός χαρακτηρίζει οτιδήποτε σχετίζεται με αυτήν την αυστηρή, λογική διαδικασία.

Πέρα από τη στενά λογική χρήση, η λέξη μπορεί να αναφέρεται και σε κάτι που είναι «ενδεικτικό, αποκαλυπτικό» γενικότερα, χωρίς την αυστηρότητα της φιλοσοφικής απόδειξης. Ωστόσο, η κυρίαρχη και πιο επιδραστική χρήση της παραμένει στον τομέα της επιστημολογίας και της λογικής, όπου καθορίζει την ποιότητα της γνώσης που είναι βέβαιη και αδιαμφισβήτητη.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Αυτός που αποδεικνύει, φανερώνει — Η βασική σημασία, αναφερόμενη στην ικανότητα ή ιδιότητα να καθιστά κάτι σαφές ή βέβαιο. Χρησιμοποιείται για επιχειρήματα ή μεθόδους.
2. Σχετικός με την απόδειξη — Αναφέρεται σε οτιδήποτε ανήκει ή αφορά τη διαδικασία της απόδειξης, όπως «ἀποδεικτικὴ μέθοδος».
3. Επιστημονικός, λογικός — Στην αριστοτελική φιλοσοφία, χαρακτηρίζει τη γνώση που αποκτάται μέσω αυστηρών λογικών συλλογισμών από αληθείς προκείμενες. (Ἀριστοτέλης, «Ἀναλυτικά ὕστερα»).
4. Ενδεικτικός, δηλωτικός — Γενικότερη χρήση για κάτι που δείχνει ή υποδηλώνει κάτι, χωρίς την αυστηρότητα της φιλοσοφικής απόδειξης. (Πλάτων, «Πολιτεία» 533a).
5. Αποκαλυπτικός, διαφωτιστικός — Αυτό που φέρνει στο φως μια αλήθεια ή μια πραγματικότητα. (Πλούταρχος, «Βίοι Παράλληλοι»).
6. Πειστικός, ακαταμάχητος — Αναφέρεται σε επιχείρημα ή λόγο που είναι τόσο ισχυρός ώστε να μην μπορεί να αμφισβητηθεί.

Οικογένεια Λέξεων

δεικ- (ρίζα του ρήματος δείκνυμι, σημαίνει «δείχνω, φανερώνω»)

Η αρχαιοελληνική ρίζα δεικ- αποτελεί τη βάση μιας εκτεταμένης οικογένειας λέξεων που περιστρέφονται γύρω από την έννοια του «δείχνω», «φανερώνω» ή «υποδεικνύω». Από την απλή πράξη της υπόδειξης ενός αντικειμένου, η σημασία της ρίζας επεκτείνεται σε πιο αφηρημένες έννοιες όπως η απόδειξη, η ένδειξη, η διδασκαλία και η παρουσίαση. Η ρίζα αυτή είναι θεμελιώδης για την κατανόηση της λογικής και της επιστημολογίας στην αρχαία Ελλάδα, καθώς από αυτήν προέρχονται όροι που περιγράφουν τη διαδικασία της γνώσης και της τεκμηρίωσης. Κάθε μέλος της οικογένειας αναπτύσσει μια συγκεκριμένη πτυχή αυτής της βασικής σημασίας.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η σημασία του ἀποδεικτικοῦ λόγου στην αρχαία φιλοσοφία αναδεικνύεται σε κείμενα όπως τα «Ἀναλυτικά ὕστερα» του Αριστοτέλη.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΑΠΟΔΕΙΚΤΙΚΟΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Ἀριστοτέλης — Ἀναλυτικά ὕστερα, επιμ. W. D. Ross, Oxford University Press.
• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, 9η έκδ., με αναθεωρήσεις, Oxford University Press, 1940.
• Πλάτων — Πολιτεία, επιμ. J. Burnet, Oxford University Press.
• Δημοσθένης — Περί Στεφάνου, επιμ. S. H. Butcher, Oxford University Press.
• Barnes, J. — Aristotle: Posterior Analytics, μετάφραση με υπόμνημα, Clarendon Press, 1994.
• Heath, T. L. — The Thirteen Books of Euclid's Elements, μετάφραση με εισαγωγή και υπόμνημα, Dover Publications, 1956.