ΑΠΟΔΕΙΚΤΟΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, το επίθετο ἀπόδεικτος σημαίνει «αυτός που μπορεί να αποδειχθεί, αποδείξιμος, αποδεικτικός». Είναι σύνθετη λέξη από την πρόθεση ἀπό- (που δηλώνει ολοκλήρωση ή προέλευση) και τη ρίζα του ρήματος δείκνυμι («δείχνω, φανερώνω, αποδεικνύω»). Η σημασία του είναι στενά συνδεδεμένη με την έννοια της ἀπόδειξις, της λογικής απόδειξης.

Στην κλασική ελληνική φιλοσοφία, και ιδίως στον Αριστοτέλη, ο ἀπόδεικτος χαρακτηρίζει κάθε πρόταση ή συμπέρασμα που μπορεί να συναχθεί με αναγκαίο τρόπο από προκείμενες αληθείς και πρωταρχικές αρχές. Είναι η ιδιότητα της γνώσης που είναι βέβαιη και αμετάβλητη, σε αντίθεση με το «πιθανό» ή το «ενδεχόμενο». Η επιστήμη (ἐπιστήμη) κατά τον Αριστοτέλη είναι γνώση των ἀποδεικτῶν πραγμάτων, δηλαδή αυτών που μπορούν να αποδειχθούν.

Ο όρος βρίσκει εφαρμογή κυρίως στα «Αναλυτικά» του Αριστοτέλη, όπου θεμελιώνεται η θεωρία της απόδειξης και του συλλογισμού. Η ικανότητα μιας πρότασης να είναι ἀπόδεικτος είναι κριτήριο της επιστημονικής της αξίας και της θέσης της στο οικοδόμημα της γνώσης. Η αντίθετη έννοια είναι «ἀναπόδεικτος», δηλαδή αυτό που δεν μπορεί να αποδειχθεί ή δεν χρειάζεται απόδειξη (όπως οι πρώτες αρχές).

Οι Κύριες Σημασίες

1. Αποδείξιμος, που μπορεί να αποδειχθεί — Η κύρια σημασία, αναφερόμενη σε κάτι που είναι δυνατόν να τεκμηριωθεί λογικά ή εμπειρικά. Π.χ., «τὸ ἀποδεικτὸν ἀναγκαῖον» (Αριστοτέλης, «Αναλυτικά Ύστερα»).
2. Διαφανής, φανερός — Σε ορισμένα πλαίσια, μπορεί να σημαίνει αυτό που είναι ορατό ή εμφανές, αν και αυτή η χρήση είναι σπανιότερη και συχνά υπονοείται από το γενικότερο «δείχνω».
3. Που απαιτεί απόδειξη — Υποδηλώνει την ανάγκη για λογική τεκμηρίωση, χαρακτηρίζοντας προτάσεις που δεν είναι αυταπόδεικτες αλλά χρειάζονται επιχειρήματα.
4. Επιστημονικά τεκμηριωμένος — Στην αριστοτελική επιστημολογία, χαρακτηρίζει τη γνώση που είναι μέρος της ἐπιστήμης, δηλαδή της βέβαιης και αναγκαίας γνώσης, σε αντίθεση με τη δόξα.
5. Λογικά αναγκαίος — Συνδέεται με την αναγκαιότητα των συμπερασμάτων που προκύπτουν από μια έγκυρη απόδειξη, όπου το συμπέρασμα δεν μπορεί να είναι διαφορετικό.
6. Αποδεικτικός (ως επίθετο) — Που έχει την ιδιότητα ή τη λειτουργία της απόδειξης, π.χ. «ἀποδεικτικὸς συλλογισμός».

Οικογένεια Λέξεων

ΔΕΙΚ-/ΔΙΚ- (ρίζα του ρήματος δείκνυμι)

Η ρίζα ΔΕΙΚ-/ΔΙΚ- αποτελεί έναν θεμελιώδη πυρήνα στο αρχαιοελληνικό λεξιλόγιο, εκφράζοντας την έννοια του «δείχνω, φανερώνω, υποδεικνύω». Από αυτή τη ρίζα αναπτύχθηκε μια πλούσια οικογένεια λέξεων που καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα σημασιών, από την απλή υπόδειξη ενός αντικειμένου μέχρι την αυστηρή λογική απόδειξη μιας αλήθειας. Η προσθήκη προθέσεων και καταλήξεων επιτρέπει την εξειδίκευση της αρχικής σημασίας, δημιουργώντας όρους κρίσιμους για τη φιλοσοφία, την επιστήμη και την καθημερινή επικοινωνία, διατηρώντας πάντα τον πυρήνα της φανέρωσης και της σαφήνειας.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία σημαντικά χωρία από τα «Αναλυτικά Ύστερα» του Αριστοτέλη, που αναδεικνύουν την κεντρική θέση του ἀπόδεικτος στην επιστημονική γνώση:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΑΠΟΔΕΙΚΤΟΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a revised supplement. Clarendon Press, Oxford, 1996.
• Αριστοτέλης — Αναλυτικά Ύστερα. Μετάφραση, σχόλια: Β. Κάλφας. Εκδόσεις Πόλις, Αθήνα, 1994.
• Barnes, J. — Aristotle: Posterior Analytics. Clarendon Press, Oxford, 1994.
• Ross, W. D. — Aristotle's Prior and Posterior Analytics. Oxford University Press, Oxford, 1949.
• Jaeger, W. — Aristotle: Fundamentals of the History of His Development. Oxford University Press, Oxford, 1948.
• Παπανούτσος, Ε. Π. — Η Καντιανή Γνωσιολογία και η Ελληνική Φιλοσοφία. Εκδόσεις Φιλιππότης, Αθήνα, 1980.