ΑΠΟΘΕΩΣΙΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η ἀποθέωσις είναι «η θεοποίηση, η αναγόρευση σε θεό». Η λέξη προέρχεται από το ρήμα ἀποθεόω, που σημαίνει «θεοποιώ, αναγορεύω σε θεό», και αποτελεί σύνθετο του ἀπό (που εδώ δηλώνει απομάκρυνση από την ανθρώπινη κατάσταση και μετάβαση σε άλλη) και του θεός. Η έννοια της ἀποθέωσις είναι βαθιά ριζωμένη στην αρχαία ελληνική σκέψη, αρχικά με την αναγνώριση ηρώων και ιδρυτών πόλεων ως ημιθέων ή θεών μετά θάνατον, λόγω των εξαιρετικών τους πράξεων ή της θεϊκής τους καταγωγής.

Στην ελληνιστική περίοδο, η ἀποθέωσις απέκτησε πολιτική διάσταση, καθώς βασιλείς όπως ο Μέγας Αλέξανδρος και οι διάδοχοί του (Πτολεμαίοι, Σελευκίδες) άρχισαν να λατρεύονται ως ζώντες θεοί, συχνά για να ενισχύσουν την εξουσία και τη νομιμότητά τους. Αυτή η πρακτική υιοθετήθηκε και αναπτύχθηκε περαιτέρω από τους Ρωμαίους, οι οποίοι καθιέρωσαν την αυτοκρατορική λατρεία, θεοποιώντας τους αποθανόντες αυτοκράτορες (consecratio), όπως τον Αύγουστο, τον Τραϊανό και άλλους, με την ανέγερση ναών και τη θέσπιση λατρευτικών τελετών.

Η χριστιανική θεολογία απέρριψε την ειδωλολατρική έννοια της ἀποθέωσις ως ύβρη και προσβολή προς τον Ένα και Μοναδικό Θεό. Ωστόσο, η έννοια της «θέωσης» (χωρίς το ἀπο-) εμφανίστηκε στην ανατολική χριστιανική παράδοση, περιγράφοντας τη διαδικασία με την οποία ο άνθρωπος, μέσω της χάριτος του Θεού, μπορεί να γίνει «θεός κατά χάριν», συμμετέχοντας στις άκτιστες ενέργειες του Θεού, χωρίς να χάνει την ανθρώπινη φύση του. Αυτή η χριστιανική θέωση διαφέρει ριζικά από την αρχαία ἀποθέωσις, καθώς δεν αφορά την αναγόρευση σε θεό, αλλά τη μετοχή στην αγιότητα του Θεού.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Η αναγόρευση θνητού σε θεό — Η κύρια σημασία, η επίσημη πράξη της θεοποίησης ενός ανθρώπου, συνήθως μετά θάνατον, ή εν ζωή για ηγεμόνες.
2. Η λατρεία ηρώων και ιδρυτών — Η αναγνώριση και λατρεία εξαιρετικών προσωπικοτήτων (π.χ. Ηρακλής, Ασκληπιός) ως θεών ή ημιθέων.
3. Η αυτοκρατορική λατρεία — Η πολιτικά υποκινούμενη θεοποίηση Ρωμαίων αυτοκρατόρων, ιδιαίτερα μετά τον Αύγουστο, ως μέσο ενίσχυσης της αυτοκρατορικής εξουσίας.
4. Η μετατροπή σε θεϊκή ουσία — Η φιλοσοφική έννοια της μεταμόρφωσης της ανθρώπινης φύσης σε θεϊκή, όπως σε κάποιες πυθαγόρειες ή πλατωνικές ιδέες περί ψυχής.
5. Η υπέρτατη τιμή/εξύψωση — Μεταφορική χρήση για την απονομή ύψιστης τιμής ή εξύψωσης σε κάποιον ή κάτι, χωρίς απαραίτητα θρησκευτικό περιεχόμενο.
6. Η χριστιανική «θέωση» (διαφοροποίηση) — Αν και δεν ταυτίζεται, η έννοια της θεοποίησης του ανθρώπου κατά χάριν στην Ορθόδοξη θεολογία, ως μετοχή στις άκτιστες ενέργειες του Θεού.

Οικογένεια Λέξεων

θεο- (ρίζα του ουσιαστικού θεός, σημαίνει «θεός, θείο»)

Η ρίζα θεο- αποτελεί τον πυρήνα μιας εκτεταμένης οικογένειας λέξεων στην ελληνική γλώσσα, όλες σχετιζόμενες με την έννοια του θείου, των θεών και της θρησκείας. Προερχόμενη από το αρχαιότερο στρώμα της ελληνικής, η ρίζα αυτή έχει παραγάγει τόσο απλές όσο και σύνθετες λέξεις, περιγράφοντας θεότητες, θείες ιδιότητες, θρησκευτικές πρακτικές και φιλοσοφικές έννοιες. Κάθε μέλος της οικογένειας αναπτύσσει μια συγκεκριμένη πτυχή της θεϊκής ιδέας, από την ονομασία της θεότητας μέχρι την πράξη της θεοποίησης ή τη μελέτη του θείου.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία σημαντικά χωρία που αναφέρονται στην ἀποθέωσις ή σε συναφείς έννοιες:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΑΠΟΘΕΩΣΙΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon. Oxford: Clarendon Press, 1940.
• Arrian — Anabasis Alexandri. Edited by A. G. Roos, Teubner, 1907.
• Plato — Symposium. Edited by K. Dover, Cambridge University Press, 1980.
• Price, S. R. F. — Rituals and Power: The Roman Imperial Cult in Asia Minor. Cambridge University Press, 1984.
• Bremmer, J. N. — The Rise and Fall of the Afterlife. Routledge, 2002.
• Lossky, V. — The Mystical Theology of the Eastern Church. St Vladimir's Seminary Press, 1976.
• CIL — Corpus Inscriptionum Latinarum. Berlin: Walter de Gruyter, various dates.