ΑΡΤΗΡΙΑ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η ἀρτηρία είναι αρχικά «η τραχεία αρτηρία, η αναπνευστική αρτηρία, ο αγωγός του αέρα». Αυτή ήταν η κυρίαρχη σημασία της στην κλασική ελληνική γραμματεία, από τον Όμηρο μέχρι τους πρώτους ιατρικούς συγγραφείς όπως ο Ιπποκράτης. Η λέξη υποδήλωνε έναν αγωγό που φέρει αέρα, αντανακλώντας την παρατήρηση ότι οι αρτηρίες βρίσκονταν κενές αέρα μετά θάνατον.

Η παρεξήγηση αυτή οφειλόταν στο γεγονός ότι οι αρτηρίες, λόγω της ελαστικότητάς τους, συσπώνται μετά τον θάνατο, ωθώντας το αίμα προς τις φλέβες και την καρδιά, με αποτέλεσμα να φαίνονται άδειες κατά την ανατομή. Έτσι, οι αρχαίοι Έλληνες ιατροί, όπως ο Πραξαγόρας ο Κώος, πίστευαν ότι μετέφεραν «πνεύμα» (αέρα ή ζωτική δύναμη) και όχι αίμα, σε αντίθεση με τις φλέβες (φλέψ) που ήταν σαφώς γεμάτες αίμα.

Η οριστική διόρθωση αυτής της ανατομικής παρεξήγησης ήρθε με τον Γαληνό τον 2ο αιώνα μ.Χ., ο οποίος, μέσω πειραματικής ανατομίας, απέδειξε ότι οι αρτηρίες περιέχουν αίμα και όχι αέρα. Έκτοτε, η σημασία της λέξης μετατοπίστηκε οριστικά προς το «αγγείο που μεταφέρει αίμα από την καρδιά προς την περιφέρεια του σώματος».

Στη σύγχρονη ιατρική ορολογία, η ἀρτηρία διατηρεί την έννοια του αγγείου που μεταφέρει οξυγονωμένο αίμα από την καρδιά προς τους ιστούς, με εξαίρεση την πνευμονική αρτηρία που μεταφέρει μη οξυγονωμένο αίμα στους πνεύμονες. Μεταφορικά, μπορεί να αναφέρεται σε έναν «κύριο αγωγό» ή «ζωτική οδό», όπως η «αρτηρία» μιας πόλης.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Τραχεία, αναπνευστικός αγωγός — Η πρωταρχική σημασία στην κλασική ελληνική, αναφερόμενη στον αγωγό που μεταφέρει αέρα στους πνεύμονες. (π.χ. Όμηρος, Ιλιάς)
2. Αγγείο που μεταφέρει αέρα (παρερμηνεία) — Η αρχική πεποίθηση των αρχαίων ιατρών ότι οι αρτηρίες μετέφεραν αέρα ή «πνεύμα» και όχι αίμα, λόγω της εμφάνισής τους ως κενές μετά θάνατον. (π.χ. Πραξαγόρας)
3. Αγγείο που μεταφέρει αίμα (ανατομική ακρίβεια) — Η σημασία που καθιερώθηκε από τον Γαληνό, αναφερόμενη στα αγγεία που μεταφέρουν αίμα από την καρδιά προς τους ιστούς. (π.χ. Γαληνός, «Περὶ Χρείας Μορίων»)
4. Κύριος αγωγός, ζωτική οδός — Μεταφορική χρήση για έναν σημαντικό δρόμο, κανάλι ή μέσο μεταφοράς, όπως οι «αρτηρίες» μιας πόλης.
5. Σημαντική πηγή ή ροή — Σε ευρύτερη μεταφορική χρήση, κάτι που αποτελεί ζωτική πηγή ή συνεχή ροή για κάτι άλλο.
6. Μια φλέβα (σπάνια, λανθασμένη χρήση) — Σε ορισμένα κείμενα, σπάνια και λανθασμένα, η λέξη μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να υποδηλώσει φλέβα, λόγω της γενικής έννοιας του αγγείου.

Οικογένεια Λέξεων

ἀρτ- (ρίζα του ρήματος ἀείρω, σημαίνει «σηκώνω, κρεμώ»)

Η ρίζα ἀρτ- προέρχεται από το ρήμα ἀείρω, που σημαίνει «σηκώνω, κρεμώ, αναρτώ». Αυτή η θεμελιώδης έννοια της ανάρτησης ή της ανύψωσης αποτελεί τον πυρήνα της οικογένειας λέξεων, καθώς περιγράφει κάτι που βρίσκεται σε θέση ανύψωσης ή είναι κρεμασμένο. Στην περίπτωση της ἀρτηρίας, η αρχική σύνδεση ήταν με την τραχεία, η οποία είναι αναρτημένη στον λαιμό και μεταφέρει τον «ανυψωμένο» αέρα. Αργότερα, η έννοια επεκτάθηκε στα αιμοφόρα αγγεία που διατρέχουν και «αναρτώνται» σε όλο το σώμα, μεταφέροντας ζωτικές ουσίες. Κάθε μέλος της οικογένειας αναπτύσσει αυτή την αρχική ιδέα του αγωγού ή του αναρτημένου στοιχείου.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η ιστορική εξέλιξη της κατανόησης της ἀρτηρίας αντικατοπτρίζεται σε σημαντικά ιατρικά κείμενα της αρχαιότητας:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΑΡΤΗΡΙΑ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, 9th ed. with revised supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Galen — Περὶ Χρείας Μορίων (On the Usefulness of the Parts of the Body).
• Hippocrates — Περὶ Καρδίης (On the Heart).
• Aristotle — Περὶ Ζῴων Μορίων (On the Parts of Animals).
• Chantraine, P. — Dictionnaire étymologique de la langue grecque: histoire des mots. Paris: Klincksieck, 2009.
• Praxagoras of Cos — Fragments (as cited in Galen and other ancient sources).