ΑΣΤΕΡΙΣΚΟΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, ο ἀστερίσκος είναι αρχικά «μικρό άστρο» ή «αστεράκι», υποκοριστικό του ἀστήρ. Η λέξη αυτή, αν και απλή στην ετυμολογία της, απέκτησε ιδιαίτερη σημασία στον τομέα της φιλολογίας και της κριτικής κειμένων. Χρησιμοποιήθηκε για να επισημάνει χωρία που χρήζουν προσοχής ή που έχουν προστεθεί από άλλες πηγές.

Η χρήση του ἀστερίσκου ως φιλολογικού συμβόλου καθιερώθηκε κυρίως από τους Αλεξανδρινούς φιλολόγους, όπως ο Αρίσταρχος και ο Ζηνόδοτος, κατά την επεξεργασία των ομηρικών επών και άλλων κλασικών κειμένων. Σκοπός του ήταν να υποδείξει στίχους ή φράσεις που θεωρούνταν αμφίβολοι, παρεμβολές ή που προέρχονταν από διαφορετικές παραδόσεις, βοηθώντας έτσι στην αποκατάσταση του αρχικού κειμένου.

Στην πατερική γραμματεία, και ειδικότερα στα έργα του Ωριγένη, ο ἀστερίσκος απέκτησε κεντρικό ρόλο στην κριτική έκδοση της Παλαιάς Διαθήκης, τις «Εξαπλά». Ο Ωριγένης χρησιμοποίησε τον ἀστερίσκο για να υποδείξει χωρία που υπήρχαν στην εβραϊκή Βίβλο αλλά έλειπαν από τη μετάφραση των Εβδομήκοντα, τα οποία πρόσθεσε από άλλες ελληνικές μεταφράσεις, κυρίως του Θεοδοτίωνα. Αυτή η χρήση υπογράμμιζε την «προσθήκη» και την αποκατάσταση του κειμένου.

Στη σύγχρονη χρήση, ο ἀστερίσκος διατηρεί τη σημασία του ως σημείου αναφοράς ή υποσημείωσης, αλλά και ως συμβόλου που υποδηλώνει λογοκρισία ή παράλειψη γραμμάτων. Η διαχρονική του λειτουργία παραμένει η επισήμανση, η καθοδήγηση του αναγνώστη σε μια συγκεκριμένη πληροφορία ή σε ένα κριτικό σχόλιο, φέρνοντας «φως» σε σκοτεινά σημεία του κειμένου.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Μικρό άστρο, αστεράκι — Η αρχική και κυριολεκτική σημασία, ως υποκοριστικό του ἀστήρ.
2. Σημείο κριτικής κειμένων, φιλολογικό σύμβολο — Χρησιμοποιείται από τους Αλεξανδρινούς φιλολόγους για να επισημάνει αμφίβολα ή παρεμβληθέντα χωρία σε κείμενα.
3. Σύμβολο προσθήκης κειμένου — Στην κριτική έκδοση της Παλαιάς Διαθήκης από τον Ωριγένη (Εξαπλά), υποδηλώνει χωρία που προστέθηκαν από άλλες ελληνικές μεταφράσεις για να συμπληρώσουν το κείμενο των Εβδομήκοντα.
4. Σημείο αναφοράς, υποσημείωσης — Στη σύγχρονη τυπογραφία, χρησιμοποιείται για να παραπέμψει σε υποσημείωση ή να υποδείξει ειδική προσοχή.
5. Σύμβολο λογοκρισίας ή παράλειψης — Χρησιμοποιείται για να αντικαταστήσει γράμματα ή λέξεις που παραλείφθηκαν ή λογοκρίθηκαν (π.χ. α***).
6. Γραμματικό σημείο (π.χ. για μη μαρτυρούμενες μορφές) — Στη γλωσσολογία, ο αστερίσκος πριν από μια λέξη υποδηλώνει ότι η μορφή είναι υποθετική ή ανακατασκευασμένη και δεν μαρτυρείται άμεσα.

Οικογένεια Λέξεων

ἀστ- (ρίζα του ἀστήρ, σημαίνει «άστρο, φως»)

Η ρίζα ἀστ- είναι μια από τις αρχαιότερες και πιο παραγωγικές ρίζες της ελληνικής γλώσσας, συνδεδεμένη με την έννοια του «άστρου» και, κατ' επέκταση, του «φωτός» και της «λάμψης». Από αυτή τη ρίζα προέρχονται λέξεις που περιγράφουν τα ουράνια σώματα, τις επιστήμες που τα μελετούν (αστρονομία, αστρολογία), καθώς και φαινόμενα λάμψης και φωτισμού. Ο ἀστερίσκος, ως υποκοριστικό, διατηρεί αυτή τη θεμελιώδη σύνδεση με το φως, μεταφέροντας την ιδέα του «μικρού φωτεινού σημείου» από τον ουρανό στο γραπτό κείμενο.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η πιο χαρακτηριστική χρήση του ἀστερίσκου στην αρχαιότητα συνδέεται με την κριτική των κειμένων.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΑΣΤΕΡΙΣΚΟΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon. Oxford University Press, 9th ed., 1940.
• Bauer, W., Arndt, W. F., Gingrich, F. W., Danker, F. W. — A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature. University of Chicago Press, 3rd ed., 2000.
• Eusebius of Caesarea — Historia Ecclesiastica. Ed. E. Schwartz, GCS 9. Leipzig, 1903-1908.
• Dionysius Thrax — Ars Grammatica. Ed. G. Uhlig, Grammatici Graeci I.1. Leipzig, 1883.
• Jerome — Prologus in Librum Iosue (Prologues to the Old Testament). Ed. D. Hurst, CCSL 72. Turnhout, 1969.
• Montanari, F. — Vocabolario della Lingua Greca. Loescher, 2013.