ΔΕΙΚΤΙΚΟΝ

Ορισμός

Κατά την κλασική ελληνική γραμματεία, το «δεικτικόν» (ως επίθετο) σημαίνει «αυτό που δείχνει, που υποδεικνύει, που αποδεικνύει». Στην ουσία, περιγράφει οτιδήποτε έχει την ιδιότητα ή τη λειτουργία της υπόδειξης ή της φανέρωσης. Η σημασία του επεκτείνεται από την απλή οπτική υπόδειξη έως την πιο αφηρημένη έννοια της λογικής τεκμηρίωσης.

Στη φιλοσοφία, και ειδικότερα στη λογική, ο όρος αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί το «ἀποδεικτικόν» για να χαρακτηρίσει τον συλλογισμό που οδηγεί σε αναγκαία και αληθή συμπεράσματα, δηλαδή τον επιστημονικό συλλογισμό. Το «δεικτικόν» ως ουσιαστικό (τὸ δεικτικόν) μπορεί να αναφέρεται σε ένα δείγμα, μια ένδειξη ή ένα στοιχείο που φανερώνει κάτι.

Οι Στωικοί φιλόσοφοι ανέπτυξαν περαιτέρω τη σημασία του με τον όρο «δεικτικὸν ἀξίωμα», που αναφέρεται σε μια πρόταση η οποία δηλώνει ένα γεγονός ή μια κατάσταση και μπορεί να είναι αληθής ή ψευδής. Έτσι, το «δεικτικόν» καθίσταται κεντρικό στην κατανόηση της γλώσσας ως μέσου έκφρασης της αλήθειας και της λογικής δομής του κόσμου. Η χρήση του υπογραμμίζει την ελληνική έμφαση στην σαφήνεια και την τεκμηρίωση της γνώσης.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Αυτό που δείχνει, υποδεικνύει — Η γενική σημασία του επιθέτου, που αναφέρεται σε οτιδήποτε έχει την ιδιότητα να φανερώνει ή να κατευθύνει την προσοχή.
2. Αποδεικτικός, που χρησιμεύει για απόδειξη — Στη λογική, αυτό που παρέχει τεκμηρίωση ή οδηγεί σε ένα αναγκαίο συμπέρασμα, όπως ο «ἀποδεικτικὸς συλλογισμός».
3. Ενδεικτικός, δηλωτικός — Αυτό που λειτουργεί ως ένδειξη ή σημάδι για την ύπαρξη ή την ποιότητα κάτι άλλου.
4. Γραμματικός όρος: δεικτική αντωνυμία — Στη γραμματική, αναφέρεται σε αντωνυμίες που υποδεικνύουν πρόσωπα ή πράγματα (π.χ., οὗτος, ἐκεῖνος).
5. Φιλοσοφικός όρος: το δεικτικόν ἀξίωμα (Στωικοί) — Στη Στωική λογική, μια πρόταση που δηλώνει ένα γεγονός και μπορεί να είναι αληθής ή ψευδής.
6. Το δείγμα, η ένδειξη (ως ουσιαστικό) — Κάτι που παρουσιάζεται ως απόδειξη ή ως αντιπροσωπευτικό μέρος ενός συνόλου.
7. Επιδεικτικός, επιδεικνύων — Σε ορισμένα πλαίσια, μπορεί να υποδηλώνει την πράξη της επίδειξης ή της προβολής.

Οικογένεια Λέξεων

ΔΕΙΚ-/ΔΙΚ- (ρίζα του ρήματος δείκνυμι, σημαίνει «δείχνω, υποδεικνύω»)

Η ρίζα ΔΕΙΚ-/ΔΙΚ- αποτελεί τον πυρήνα μιας εκτεταμένης οικογένειας λέξεων στην αρχαία ελληνική, όλες περιστρεφόμενες γύρω από την κεντρική ιδέα του «δείχνω» ή «φανερώνω». Από την απλή πράξη της υπόδειξης ενός αντικειμένου μέχρι την περίπλοκη λογική της απόδειξης μιας αλήθειας, η ρίζα αυτή γεννά έννοιες που αφορούν την οπτική παρουσίαση, την ένδειξη, τη μαρτυρία, και την τεκμηρίωση. Κάθε μέλος της οικογένειας προσθέτει μια συγκεκριμένη απόχρωση ή λειτουργία στην πρωταρχική σημασία, είτε μέσω προθημάτων που καθορίζουν την κατεύθυνση της υπόδειξης (π.χ., ἀπο- για την ολοκληρωμένη απόδειξη) είτε μέσω καταλήξεων που δηλώνουν το αποτέλεσμα ή την ιδιότητα.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία σημαντικά χωρία που αναδεικνύουν τη χρήση του «δεικτικόν» και των συγγενικών του όρων:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΔΕΙΚΤΙΚΟΝ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon. Oxford: Clarendon Press, 1940.
• Αριστοτέλης — Ἀναλυτικὰ Πρότερα. Επιμ. W. D. Ross. Oxford: Clarendon Press, 1964.
• Αριστοτέλης — Ἀναλυτικὰ Ὕστερα. Επιμ. W. D. Ross. Oxford: Clarendon Press, 1964.
• Αριστοτέλης — Ρητορική. Επιμ. W. D. Ross. Oxford: Clarendon Press, 1959.
• Πλάτων — Φαίδων. Επιμ. John Burnet. Oxford: Clarendon Press, 11901.
• Πλάτων — Πολιτεία. Επιμ. John Burnet. Oxford: Clarendon Press, 1902.
• Διογένης Λαέρτιος — Βίοι Φιλοσόφων. Επιμ. H. S. Long. Oxford: Clarendon Press, 1964.