ΔΕΣΜΩΤΗΡΙΟΝ

Ορισμός

Το δεσμωτήριον (το) είναι ουσιαστικό που δηλώνει τον τόπο όπου κρατούνται οι δεσμώτες, δηλαδή οι φυλακισμένοι. Προέρχεται από το ρήμα «δέω» (δένω) και την κατάληξη «-τήριον», η οποία υποδηλώνει τόπο ή όργανο. Στην κλασική Αθήνα, το δεσμωτήριον δεν ήταν απλώς ένας χώρος τιμωρίας, αλλά συχνά και τόπος προσωρινής κράτησης εν αναμονή δίκης ή εκτέλεσης ποινής.

Η έννοια του δεσμωτηρίου στην αρχαία Ελλάδα διέφερε από τη σύγχρονη φυλακή. Δεν υπήρχε ένα εκτεταμένο σύστημα μακροχρόνιας φυλάκισης ως κύρια ποινή. Αντ' αυτού, οι ποινές ήταν συνήθως πρόστιμα, εξορία, δουλεία ή θάνατος. Το δεσμωτήριον χρησίμευε κυρίως για την κράτηση κατηγορουμένων πριν από τη δίκη, για την εκτέλεση θανατικών ποινών (όπως στην περίπτωση του Σωκράτη), ή για την κράτηση οφειλετών και αιχμαλώτων πολέμου.

Η λέξη απαντάται σε πλήθος αρχαίων κειμένων, από ιστορικούς όπως ο Θουκυδίδης και ο Ξενοφών, μέχρι φιλοσόφους όπως ο Πλάτων, ο οποίος το χρησιμοποιεί και μεταφορικά ως «φυλακή της ψυχής» ή του σώματος. Στην Καινή Διαθήκη, το δεσμωτήριον αναφέρεται συχνά ως τόπος κράτησης των αποστόλων και των πρώτων Χριστιανών, υπογραμμίζοντας τον ρόλο του ως εργαλείο καταστολής της νέας πίστης.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Τόπος κράτησης, φυλακή — Η κυριολεκτική και συνηθέστερη σημασία: κτίριο ή χώρος όπου κρατούνται άνθρωποι, συνήθως κατηγορούμενοι, καταδικασμένοι ή αιχμάλωτοι. (Πλάτων, «Φαίδων» 58a)
2. Φυλακή για δούλους ή αιχμαλώτους — Χώρος όπου κρατούνταν δούλοι ή αιχμάλωτοι πολέμου, συχνά με αλυσίδες, για να μην διαφύγουν.
3. Τόπος προσωρινής κράτησης — Στην αρχαία Αθήνα, το δεσμωτήριον χρησίμευε κυρίως για την κράτηση κατηγορουμένων εν αναμονή δίκης ή εκτέλεσης ποινής, όχι ως μακροχρόνιος τόπος σωφρονισμού.
4. Μεταφορική χρήση: περιορισμός, δέσμευση — Χρησιμοποιείται μεταφορικά για οτιδήποτε περιορίζει την ελευθερία ή την ψυχή, όπως το σώμα για την ψυχή (Πλάτων, «Γοργίας» 493a).
5. Τόπος τιμωρίας και βασανιστηρίων — Σε ορισμένα πλαίσια, ειδικά σε μεταγενέστερες περιόδους ή σε έργα όπως η Καινή Διαθήκη, υποδηλώνει και τόπο όπου επιβάλλονται σκληρές τιμωρίες ή βασανιστήρια.
6. Ο Τάρταρος — Σε φιλοσοφικά κείμενα, όπως του Πλάτωνα, το δεσμωτήριον χρησιμοποιείται για να περιγράψει τον Τάρταρο, τον υπόγειο τόπο τιμωρίας των ψυχών (Πλάτων, «Γοργίας» 525a).

Οικογένεια Λέξεων

δε- / δεσμ- (ρίζα του ρήματος δέω, σημαίνει «δένω»)

Η αρχαιοελληνική ρίζα «δε-» ή «δεσμ-» προέρχεται από το ρήμα «δέω» (δένω) και αποτελεί τη βάση μιας εκτεταμένης οικογένειας λέξεων που περιγράφουν τη δέσμευση, τον περιορισμό, τη σύνδεση και, κατ' επέκταση, την εξουσία και την τάξη. Από την απλή πράξη του δεσίματος ενός αντικειμένου, η ρίζα αυτή επεκτείνεται σε αφηρημένες έννοιες όπως οι κοινωνικοί δεσμοί, οι νομικοί περιορισμοί και οι τόποι κράτησης. Κάθε μέλος της οικογένειας αναπτύσσει μια συγκεκριμένη πτυχή αυτής της θεμελιώδους έννοιας, από την ενέργεια της δέσμευσης μέχρι το αποτέλεσμα ή τον τόπο της.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία χαρακτηριστικά χωρία από την αρχαία γραμματεία που αναδεικνύουν τη χρήση και τη σημασία του δεσμωτηρίου:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΔΕΣΜΩΤΗΡΙΟΝ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, 9th ed. with revised supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Πλάτων — Φαίδων, Γοργίας.
• Θουκυδίδης — Ἱστορίαι.
• Ξενοφών — Ἑλληνικά.
• Καινή Διαθήκη — Πράξεις Αποστόλων.
• Bauer, W., Arndt, W. F., Gingrich, F. W., Danker, F. W. — A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, 3rd ed. Chicago: University of Chicago Press, 2000.