ΔΙΑΘΕΣΙΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η διάθεσις (διάθεσις, ἡ) σημαίνει αρχικά «διάταξη, διευθέτηση, ρύθμιση» και προέρχεται από το ρήμα διατίθημι. Η σημασία της επεκτείνεται γρήγορα από την απλή φυσική τοποθέτηση σε πιο αφηρημένες έννοιες, όπως η ψυχική ή ηθική κατάσταση, η σωματική υγεία, η νομική ρύθμιση (π.χ. διαθήκη) και η ρητορική σύνθεση. Στην κλασική φιλοσοφία, ειδικά στον Αριστοτέλη, η διάθεσις αποκτά τεχνική σημασία ως μια παροδική ή μεταβλητή κατάσταση, σε αντιδιαστολή με την μόνιμη «ἕξις» (έξη).

Στην ιατρική, η διάθεσις αναφέρεται στην κράση ή την ιδιοσυγκρασία του σώματος, την προδιάθεση σε ασθένειες ή την γενική κατάσταση υγείας. Ο Ιπποκράτης και ο Γαληνός χρησιμοποιούν τον όρο για να περιγράψουν την ισορροπία των χυμών ή την φυσική κατάσταση ενός οργανισμού. Η έννοια αυτή υπογραμμίζει την εσωτερική οργάνωση και την τάση προς μια συγκεκριμένη λειτουργία ή κατάσταση.

Στη ρητορική, η διάθεσις είναι η διάταξη των μερών ενός λόγου, η οργάνωση των επιχειρημάτων και των ιδεών για την επίτευξη του μέγιστου αποτελέσματος. Στο νομικό πλαίσιο, η «τελευταία διάθεσις» είναι η διαθήκη, η ρύθμιση της περιουσίας μετά θάνατον. Η ποικιλία των χρήσεων αναδεικνύει την κεντρική ιδέα της «θέσης» ή «τοποθέτησης» που διαπερνά όλες τις σημασίες, είτε πρόκειται για φυσική, ψυχική, νομική ή ρητορική διάταξη.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Διάταξη, διευθέτηση, ρύθμιση — Η γενική έννοια της τοποθέτησης ή οργάνωσης πραγμάτων σε μια συγκεκριμένη σειρά ή σχέση. Π.χ. η διάταξη στρατευμάτων.
2. Ψυχική ή ηθική κατάσταση, διάθεση — Η εσωτερική κατάσταση του νου ή της ψυχής, η προδιάθεση προς ένα συναίσθημα ή μια συμπεριφορά. Π.χ. «καλὴ διάθεσις».
3. Σωματική κατάσταση, κράση, ιδιοσυγκρασία — Η φυσική κατάσταση του σώματος, η υγεία ή η προδιάθεση σε ασθένειες. Χρησιμοποιείται ευρέως στην ιατρική γραμματεία.
4. Νομική ρύθμιση, διαθήκη — Η τελευταία βούληση ενός ατόμου για τη διάθεση της περιουσίας του μετά θάνατον. Π.χ. «τελευταία διάθεσις».
5. Ρητορική σύνθεση, οργάνωση λόγου — Η διάταξη των μερών ενός ρητορικού έργου, η δομή και η σειρά των επιχειρημάτων.
6. Φιλοσοφική κατάσταση (Αριστοτέλης) — Μια παροδική ή μεταβλητή ποιότητα ή κατάσταση, σε αντιδιαστολή με την πιο μόνιμη «ἕξις» (έξη). Αναφέρεται συχνά στα «Κατηγορίαι» του Αριστοτέλη.
7. Γραμματική διάθεση (μεταγενέστερα) — Η μορφή του ρήματος που δείχνει τη σχέση του υποκειμένου με την ενέργεια (ενεργητική, παθητική, μέση). Κυρίως στη βυζαντινή γραμματική.

Οικογένεια Λέξεων

θε- (ρίζα του τίθημι, σημαίνει «τοποθετώ, θέτω, διατάσσω»)

Η ρίζα θε- (από το ινδοευρωπαϊκό *dʰeh₁-) είναι θεμελιώδης στην ελληνική γλώσσα, υποδηλώνοντας την ενέργεια της τοποθέτησης, της θέσης, της διάταξης ή της δημιουργίας. Από αυτή τη ρίζα προέρχονται αμέτρητες λέξεις που περιγράφουν την πράξη του «βάζω» ή «στήνω» σε διάφορα πλαίσια – φυσικά, αφηρημένα, κοινωνικά ή φιλοσοφικά. Η προσθήκη προθέσεων εμπλουτίζει τη σημασία, προσδίδοντας αποχρώσεις όπως «μαζί», «κάτω», «έξω», «πριν» ή «μέσω», δημιουργώντας μια πλούσια οικογένεια λέξεων που εξερευνούν την έννοια της οργάνωσης και της θέσης.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία σημαντικά χωρία που αναδεικνύουν τις ποικίλες χρήσεις της διάθεσις:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΔΙΑΘΕΣΙΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a revised supplement. Clarendon Press, Oxford, 1996.
• Αριστοτέλης — Κατηγορίαι, επιμ. L. Minio-Paluello. Oxford University Press, 1949.
• Ιπποκράτης — Περί Διαίτης Α', επιμ. W. H. S. Jones. Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1923.
• Ιωάννης Χρυσόστομος — Ομιλίαι εις Γένεσιν, Patrologia Graeca Vol. 53, επιμ. J.-P. Migne. Paris, 1862.
• Denniston, J. D. — The Greek Particles. Clarendon Press, Oxford, 1954.
• Chantraine, P. — Dictionnaire étymologique de la langue grecque: histoire des mots. Klincksieck, Paris, 1968-1980.
• Palmer, L. R. — The Greek Language. University of Oklahoma Press, 1996.