ΔΙΑΘΕΣΙΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η «διάθεσις» σημαίνει αρχικά «τακτοποίηση, διευθέτηση, διάταξη», προερχόμενη από το ρήμα «διατίθημι». Η έννοια αυτή επεκτείνεται γρήγορα για να περιγράψει την «κατάσταση» ή «συνθήκη» ενός πράγματος, είτε φυσική είτε πνευματική. Στη φιλοσοφία, ειδικά στον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, η διάθεσις αναφέρεται στην εσωτερική οργάνωση ή τη συνταγματική κατάσταση της ψυχής ή της πόλης, καθώς και σε μια προσωρινή ή μόνιμη κατάσταση ύπαρξης.

Στην ιατρική, η διάθεσις περιγράφει τη «σωματική κατάσταση» ή «κράση» ενός ατόμου, την προδιάθεσή του σε ασθένειες ή την γενική του υγεία. Για παράδειγμα, ο Ιπποκράτης χρησιμοποιεί τον όρο για να αναφερθεί στην ιδιοσυγκρασία ή την κλίση του σώματος. Στη γραμματική, η διάθεσις γίνεται τεχνικός όρος για τη «φωνή» του ρήματος (ενεργητική, παθητική, μέση), υποδηλώνοντας τον τρόπο με τον οποίο το υποκείμενο σχετίζεται με την ενέργεια του ρήματος.

Επιπλέον, η διάθεσις βρίσκει εφαρμογή στη ρητορική ως η «διάταξη» ή «τακτοποίηση» των επιχειρημάτων σε έναν λόγο, και στο δίκαιο ως η «διάθεση» ή «διαχείριση» περιουσίας, όπως συμβαίνει με τη «διαθήκη». Η πολυπλοκότητα της σημασίας της αναδεικνύει την ικανότητα της ελληνικής γλώσσας να αποδίδει αφηρημένες έννοιες με βάση συγκεκριμένες, χωρικές μεταφορές.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Διευθέτηση, τακτοποίηση — Η πράξη της τοποθέτησης ή της διάταξης πραγμάτων σε μια συγκεκριμένη σειρά ή σχέση. Π.χ., η διάταξη των στρατευμάτων.
2. Κατάσταση, συνθήκη — Η παρούσα κατάσταση ή συνθήκη ενός πράγματος, σώματος ή ψυχής. Π.χ., η καλή διάθεσις της υγείας.
3. Σύσταση, οργάνωση — Η εσωτερική δομή ή οργάνωση ενός συστήματος, όπως η σύσταση μιας πόλης ή μιας ψυχής στη φιλοσοφία.
4. Προδιάθεση, κλίση — Μια φυσική ή ψυχική κλίση ή τάση προς κάτι. Π.χ., η διάθεσις προς μάθηση.
5. Γραμματική φωνή — Ο τεχνικός όρος στη γραμματική για τη φωνή του ρήματος (ενεργητική, παθητική, μέση), που δείχνει τη σχέση του υποκειμένου με την ενέργεια.
6. Ρητορική διάταξη — Η οργάνωση των επιχειρημάτων και των μερών ενός λόγου στη ρητορική.
7. Διάθεση περιουσίας — Η νομική πράξη της διαχείρισης ή μεταβίβασης περιουσίας, όπως σε μια διαθήκη.

Οικογένεια Λέξεων

θε- / θη- / θεσ- (ρίζα του ρήματος τίθημι, σημαίνει «τοποθετώ, θέτω»)

Η ρίζα θε- / θη- / θεσ- προέρχεται από το αρχαίο ρήμα «τίθημι», που σημαίνει «τοποθετώ, θέτω, βάζω». Αυτή η θεμελιώδης ρίζα είναι εξαιρετικά παραγωγική στην ελληνική γλώσσα, δημιουργώντας μια εκτεταμένη οικογένεια λέξεων που σχετίζονται με την πράξη της τοποθέτησης, της διάταξης, της σύστασης και της κατάστασης. Το πρόθεμα «διά-» προσθέτει την έννοια της διανομής, της διάκρισης ή της ολοκληρωμένης ενέργειας, μετατρέποντας την απλή τοποθέτηση σε μια πιο σύνθετη «διευθέτηση» ή «προδιάθεση». Κάθε μέλος της οικογένειας αναπτύσσει μια συγκεκριμένη πτυχή αυτής της βασικής σημασίας, από την απλή θέση μέχρι την αφηρημένη υπόθεση ή σύνθεση.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η «διάθεσις» ως φιλοσοφικός και τεχνικός όρος απαντάται σε πολλά σημαντικά κείμενα της αρχαιότητας. Ακολουθούν τρία χαρακτηριστικά παραδείγματα:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΔΙΑΘΕΣΙΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon. Oxford University Press, 9th ed., 1940.
• Πλάτων — Πολιτεία.
• Αριστοτέλης — Κατηγορίαι.
• Αριστοτέλης — Ἠθικὰ Νικομάχεια.
• Ιπποκράτης — Περί Αέρων, Υδάτων, Τόπων.
• Long, A. A., Sedley, D. N. — The Hellenistic Philosophers, Vol. 1. Cambridge University Press, 1987.
• Smyth, H. W. — Greek Grammar. Harvard University Press, 1956.