ΔΙΚΑΙΟΝ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, το δίκαιον (ως ουσιαστικό) είναι «αυτό που είναι δίκαιο, ορθό, νόμιμο, δίκαιο πράγμα, δικαιοσύνη». Ως επίθετο (δίκαιος, -α, -ον) σημαίνει «δίκαιος, ενάρετος, νόμιμος». Η έννοια του δικαίου στην αρχαία Ελλάδα είναι πολυσύνθετη και εξελίσσεται διαρκώς. Αρχικά συνδέεται με τη «δίκη», την απόφαση, την κρίση και την τιμωρία, αλλά γρήγορα αποκτά ευρύτερες φιλοσοφικές διαστάσεις.

Στην κλασική φιλοσοφία, και ιδίως στον Πλάτωνα, το δίκαιον δεν είναι απλώς μια εξωτερική συμπεριφορά, αλλά μια εσωτερική κατάσταση της ψυχής, όπου κάθε μέρος της επιτελεί το δικό του έργο σε αρμονία με τα άλλα. Η δικαιοσύνη στην πόλη αντικατοπτρίζει αυτή την εσωτερική τάξη, με κάθε τάξη πολιτών να εκπληρώνει τον ρόλο της για το κοινό καλό.

Ο Αριστοτέλης, στα «Ηθικά Νικομάχεια», διακρίνει τη δικαιοσύνη σε διανεμητική (κατανομή αγαθών και τιμών ανάλογα με την αξία) και διορθωτική (αποκατάσταση της ισορροπίας σε συναλλαγές και αδικήματα). Για τον Αριστοτέλη, το δίκαιον είναι η «μέση οδός» και η τελειότερη των αρετών, καθώς αφορά τη σχέση μας με τους άλλους. Στην ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή, η έννοια του δικαίου ενσωματώνεται στο φυσικό δίκαιο και στις νομικές θεωρίες, επηρεάζοντας βαθιά τη ρωμαϊκή νομοθεσία.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Το ορθό, το νόμιμο, το πρέπον — Η βασική σημασία του δικαίου ως αυτό που είναι σύμφωνο με τους νόμους και τους κανόνες της κοινωνίας.
2. Η δικαιοσύνη ως αρετή — Η ηθική ποιότητα του ατόμου που ενεργεί δίκαια, όπως περιγράφεται από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη.
3. Η δίκαιη πράξη, η δίκαιη απόφαση — Συγκεκριμένες ενέργειες ή κρίσεις που απονέμουν το δίκαιο.
4. Το δίκαιο ως σύστημα νόμων — Το σύνολο των κανόνων που διέπουν μια κοινωνία, το νομικό σύστημα.
5. Το μερίδιο που αναλογεί σε κάποιον — Η δίκαιη κατανομή, αυτό που δικαιούται κάποιος.
6. Η τιμωρία, η εκδίκηση — Σε ορισμένα αρχαία κείμενα, το δίκαιον μπορεί να αναφέρεται στην απονομή της τιμωρίας ως αποκατάσταση της τάξης.
7. Το φυσικό δίκαιο — Η έννοια των καθολικών, αμετάβλητων αρχών δικαιοσύνης που πηγάζουν από τη φύση ή τη θεία βούληση.

Οικογένεια Λέξεων

δικ- (ρίζα του ρήματος δείκνυμι, σημαίνει «δείχνω, υποδεικνύω»)

Η ρίζα δικ- αποτελεί τον πυρήνα μιας εκτεταμένης οικογένειας λέξεων στην αρχαία ελληνική, όλες περιστρεφόμενες γύρω από την έννοια της τάξης, της κρίσης και της ορθότητας. Προερχόμενη από το ρήμα «δείκνυμι» (δείχνω, υποδεικνύω), η ρίζα αυτή αρχικά αναφερόταν στην πράξη του καθορισμού ή της υπόδειξης του σωστού τρόπου. Από αυτή την αρχική σημασία αναπτύχθηκαν οι έννοιες της καθορισμένης συνήθειας, του κανόνα, της νομικής απόφασης και, τελικά, της ηθικής και νομικής δικαιοσύνης. Κάθε μέλος της οικογένειας φωτίζει μια διαφορετική πτυχή αυτής της θεμελιώδους ιδέας, από την πράξη της κρίσης μέχρι την ίδια την αρετή.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η έννοια του δικαίου διατρέχει την αρχαία ελληνική γραμματεία, από τη φιλοσοφία μέχρι τη ρητορική. Ακολουθούν τρία χαρακτηριστικά χωρία:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΔΙΚΑΙΟΝ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, 9th ed. with revised supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Πλάτων — Πολιτεία.
• Αριστοτέλης — Ηθικά Νικομάχεια.
• Καινή Διαθήκη — Προς Ρωμαίους.
• Jaeger, Werner — Paideia: The Ideals of Greek Culture. Vol. II: In Search of the Divine Centre. Oxford University Press, 1943.
• Guthrie, W. K. C. — A History of Greek Philosophy. Vol. IV: Plato: The Man and his Dialogues, Earlier Period. Cambridge University Press, 1975.
• Long, A. A. — Stoic Studies. University of California Press, 2001.