ΔΙΚΑΣΤΙΚΟΣ

Ορισμός

Το επίθετο «δικαστικός, -ή, -όν» στην αρχαία ελληνική γλώσσα αναφέρεται σε οτιδήποτε αφορά τους δικαστές (τοὺς δικαστάς) ή τη διαδικασία της απονομής της δικαιοσύνης. Περιγράφει το δικαστήριο (τὸ δικαστήριον), τις δικαστικές αποφάσεις, τους νόμους που διέπουν τη δικαστική λειτουργία, καθώς και τα πρόσωπα που συμμετέχουν σε αυτήν.

Στην κλασική Αθήνα, όπου η δικαιοσύνη απονεμόταν από σώματα ορκωτών δικαστών (τοὺς δικαστάς), ο όρος ήταν ζωτικής σημασίας. Η «δικαστικὴ ἀρχή» (η δικαστική εξουσία) ήταν ένας από τους τρεις πυλώνες της δημοκρατίας, δίπλα στη νομοθετική και την εκτελεστική. Ο δικαστικός λόγος (ὁ δικαστικὸς λόγος) ήταν ένα ολόκληρο είδος ρητορικής, που αναπτύχθηκε από ρήτορες όπως ο Δημοσθένης, με σκοπό την πειθώ των δικαστών σε νομικές υποθέσεις.

Η σημασία του επεκτείνεται και σε αφηρημένες έννοιες, υποδηλώνοντας την ιδιότητα του κριτικού, του αποφασιστικού ή του σχετικού με την κρίση. Ο Πλάτων, στους «Νόμους» του, χρησιμοποιεί τον όρο για να περιγράψει την ουσία της δικαστικής λειτουργίας, ενώ ο Αριστοτέλης, στα «Πολιτικά» του, αναλύει τη θέση και τον ρόλο των δικαστικών οργάνων στην πόλη-κράτος. Έτσι, ο «δικαστικός» δεν είναι απλώς ένας περιγραφικός όρος, αλλά ένας δείκτης της οργανωμένης νομικής και πολιτικής ζωής.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Σχετικός με τη δίκη ή τους δικαστές — Η πρωταρχική σημασία, που αναφέρεται σε οτιδήποτε έχει να κάνει με τη νομική διαδικασία ή τα πρόσωπα που την εκτελούν. Π.χ., «δικαστικὴ ἀρχή».
2. Νομικός, δικανικός — Που αφορά το δίκαιο, τους νόμους και την εφαρμογή τους. Χρησιμοποιείται για όρους, διαδικασίες ή αποφάσεις που ανήκουν στο νομικό πεδίο.
3. Δικαστηριακός — Που αναφέρεται στο δικαστήριο ως θεσμό ή τόπο. Π.χ., «δικαστικὸν ἔργον» (έργο του δικαστηρίου).
4. Κριτικός, αποφασιστικός — Μεταφορικά, αυτός που έχει την ιδιότητα να κρίνει, να αποφασίζει ή να διακρίνει. Συνδέεται με την πνευματική ικανότητα της κρίσης.
5. Επιφορτισμένος με δικαστικά καθήκοντα — Περιγράφει πρόσωπα ή σώματα που έχουν την αρμοδιότητα να δικάζουν ή να επιλύουν διαφορές.
6. Ως ουσιαστικό: ο δικαστικός — Σε σπάνιες περιπτώσεις, χρησιμοποιείται ως ουσιαστικό για να δηλώσει τον δικαστή ή τον δικαστικό λειτουργό.

Οικογένεια Λέξεων

δικ- (ρίζα του αρχαιοελληνικού ρήματος δικάζω και του ουσιαστικού δίκη)

Η ρίζα «δικ-» αποτελεί τη βάση μιας εκτεταμένης οικογένειας λέξεων στην αρχαία ελληνική, οι οποίες περιστρέφονται γύρω από τις έννοιες της τάξης, του κανόνα, του δικαίου και της κρίσης. Αρχικά, η «δίκη» σήμαινε «έθιμο» ή «τρόπος», υποδηλώνοντας μια καθιερωμένη τάξη πραγμάτων. Με την εξέλιξη της κοινωνίας, η σημασία της μετατοπίστηκε προς το «δίκαιο» και τη «δικαιοσύνη», καθώς και τη νομική διαδικασία της «δίκης». Από αυτή τη θεμελιώδη ρίζα παράγονται τόσο τα ουσιαστικά που περιγράφουν τους θεσμούς και τις αρχές, όσο και τα ρήματα και τα επίθετα που εκφράζουν την ενέργεια και την ιδιότητα της κρίσης και της δικαίωσης.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία χαρακτηριστικά χωρία από την αρχαία ελληνική γραμματεία που αναδεικνύουν τη σημασία του όρου «δικαστικός» και της νομικής σκέψης:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΔΙΚΑΣΤΙΚΟΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, 9th ed. with revised supplement, Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Πλάτων — Νόμοι, Βιβλίο ΙΑ', 767a.
• Δημοσθένης — Κατὰ Τιμοκράτους, 24.114.
• Δημοσθένης — Περὶ τοῦ Στεφάνου, 18.210.
• Αριστοτέλης — Πολιτικά, Βιβλίο Γ', 1275a2.
• Παπαδάκης, Ν. — Λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Αθήνα: Εκδόσεις Σαββάλας, 2007.