ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, ο «δημοκρατικός» είναι αυτός που ανήκει στον δῆμο, ο λαϊκός, ή αυτός που σχετίζεται με τη δημοκρατία ως πολίτευμα. Η λέξη αποτελεί επίθετο που χαρακτηρίζει τόσο πρόσωπα όσο και θεσμούς ή αρχές. Στην κλασική Αθήνα, όπου η δημοκρατία έφτασε στην ακμή της, ο «δημοκρατικός» πολίτης ήταν αυτός που συμμετείχε ενεργά στα κοινά και υποστήριζε τις αρχές της λαϊκής κυριαρχίας, της ισονομίας και της ισογορίας.

Η έννοια του «δημοκρατικού» δεν ήταν πάντα μονοσήμαντη ή θετικά φορτισμένη. Φιλόσοφοι όπως ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης, αν και αναγνώριζαν τη δημοκρατία ως ένα από τα βασικά πολιτεύματα, συχνά εξέφραζαν επιφυλάξεις ή κριτική απέναντί της, φοβούμενοι την εκτροπή της σε οχλοκρατία ή δημαγωγία. Έτσι, ο «δημοκρατικός» μπορούσε να σημαίνει και αυτόν που ήταν «φίλος του λαού» με δημαγωγικές προθέσεις ή αυτόν που υποστήριζε την ανεξέλεγκτη εξουσία του πλήθους.

Στη ρωμαϊκή εποχή, ο όρος συνέχισε να χρησιμοποιείται, συχνά για να περιγράψει πολιτικούς που υποστήριζαν τα συμφέροντα του λαού (populares) έναντι της αριστοκρατίας, χωρίς απαραίτητα να υποδηλώνει ένα συγκεκριμένο πολίτευμα με την αθηναϊκή έννοια. Η σημασία του «δημοκρατικού» είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ιστορική εξέλιξη και τις φιλοσοφικές συζητήσεις γύρω από την έννοια της δημοκρατίας.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Που ανήκει στον δῆμο, λαϊκός — Η αρχική σημασία, αναφερόμενη σε κάτι που αφορά ή προέρχεται από τον λαό ή μια τοπική κοινότητα (δήμο). Π.χ. «δημοτικὴ ἀγορά» (λαϊκή αγορά).
2. Που σχετίζεται με τη δημοκρατία ως πολίτευμα — Αναφέρεται σε θεσμούς, νόμους ή αρχές που χαρακτηρίζουν ένα δημοκρατικό πολίτευμα. Π.χ. «δημοκρατικὸς νόμος».
3. Υπέρ της δημοκρατίας, δημοκρατικών αρχών — Χαρακτηρίζει πρόσωπα ή ιδέες που υποστηρίζουν το πολίτευμα της δημοκρατίας και τις αξίες της, όπως η ισότητα και η ελευθερία. Π.χ. «δημοκρατικὸς πολίτης».
4. Οχλοκρατικός, δημαγωγικός — Σε αρνητικό πλαίσιο, ιδίως σε φιλοσοφικά κείμενα (Πλάτων, Αριστοτέλης), μπορεί να υποδηλώνει την εκτροπή της δημοκρατίας σε ανεξέλεγκτη εξουσία του πλήθους ή την επιρροή δημαγωγών.
5. Φιλικός προς τον λαό, λαϊκιστής — Στη ρωμαϊκή εποχή, χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει πολιτικούς που υποστήριζαν τα συμφέροντα των κατώτερων τάξεων (populares), σε αντιδιαστολή με τους αριστοκρατικούς.
6. Προσιτός, απλός, κοινός — Σε ευρύτερη έννοια, αυτός που είναι εύκολα προσβάσιμος ή κατανοητός από τον κοινό λαό, χωρίς ελιτισμό.

Οικογένεια Λέξεων

«δῆμος» και «κράτος» (οι δύο ρίζες που συνθέτουν την έννοια της λαϊκής εξουσίας)

Η λέξη «δημοκρατικός» αποτελεί σύνθεση δύο θεμελιωδών αρχαιοελληνικών ριζών: του «δῆμος», που αναφέρεται στον λαό ή την κοινότητα, και του «κράτος», που δηλώνει τη δύναμη, την εξουσία ή την κυριαρχία. Η συνένωση αυτών των ριζών δημιουργεί ένα ισχυρό εννοιολογικό πεδίο γύρω από την ιδέα της «λαϊκής εξουσίας». Κάθε μέλος αυτής της οικογένειας εξερευνά διαφορετικές πτυχές αυτής της σύνθετης σχέσης, είτε εστιάζοντας στον λαό ως υποκείμενο, είτε στην εξουσία ως ενέργεια, είτε στο πολίτευμα ως αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασής τους. Η οικογένεια αυτή είναι κεντρική για την κατανόηση της πολιτικής ορολογίας στην αρχαία Ελλάδα.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία από τα πιο σημαντικά χωρία που αναφέρονται στην έννοια του «δημοκρατικού» ή της δημοκρατίας:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a Revised Supplement. Clarendon Press, Oxford, 1996.
• Θουκυδίδης — Ἱστορίαι. Εκδόσεις Loeb Classical Library, Harvard University Press.
• Πλάτων — Πολιτεία. Εκδόσεις Oxford Classical Texts, Oxford University Press.
• Αριστοτέλης — Πολιτικά. Εκδόσεις Oxford Classical Texts, Oxford University Press.
• Hansen, M. H. — The Athenian Democracy in the Age of Demosthenes: Structure, Principles, and Ideology. University of Oklahoma Press, 1999.
• Ober, J. — Mass and Elite in Democratic Athens: Rhetoric, Ideology, and the Power of the People. Princeton University Press, 1989.