ΕΚΚΕΝΤΡΟΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η λέξη ἔκκεντρος (επίθετο) σημαίνει κυριολεκτικά «εκτός κέντρου» ή «με διαφορετικό κέντρο». Στην κλασική ελληνική γραμματεία, η χρήση της ήταν αρχικά γεωμετρική, περιγράφοντας σχήματα ή κύκλους που δεν μοιράζονταν το ίδιο κέντρο με κάποιο άλλο αναφερόμενο σημείο ή σχήμα. Η σύνθεσή της από την πρόθεση «ἐκ» (έξω από) και το ουσιαστικό «κέντρον» (κέντρο) υποδηλώνει αυτή την αρχική, τοπολογική σημασία.

Η σημασία της λέξης εκτοξεύτηκε στην ελληνιστική περίοδο, ιδίως με την ανάπτυξη της αστρονομίας. Ο Ίππαρχος και αργότερα ο Πτολεμαίος χρησιμοποίησαν τον όρο «ἔκκεντρος κύκλος» (ή απλώς «έκκεντρος») για να περιγράψουν ένα μοντέλο κίνησης των πλανητών. Στο πτολεμαϊκό σύστημα, οι πλανήτες δεν κινούνταν σε ομόκεντρους κύκλους γύρω από τη Γη, αλλά σε κύκλους των οποίων το κέντρο ήταν μετατοπισμένο από το κέντρο της Γης. Αυτό το «έκκεντρο» μοντέλο ήταν μια σημαντική καινοτομία για την εξήγηση των φαινομενικών ανωμαλιών στην κίνηση των ουρανίων σωμάτων, όπως η φαινομενική επιτάχυνση και επιβράδυνση.

Έτσι, η ἔκκεντρος κατέστη τεχνικός όρος, υποδηλώνοντας όχι απλώς μια γεωμετρική ιδιότητα, αλλά ένα δυναμικό μοντέλο για την περιγραφή της κοσμικής τάξης. Η έννοια του εκκέντρου επέτρεψε στους αρχαίους αστρονόμους να διατηρήσουν την ιδέα της κυκλικής κίνησης, η οποία θεωρούνταν τέλεια, ενώ ταυτόχρονα εξηγούσαν τις παρατηρούμενες αποκλίσεις από την ομοιόμορφη κίνηση. Η επιρροή της διήρκεσε χιλιετίες, μέχρι την έλευση του ηλιοκεντρικού μοντέλου και των ελλειπτικών τροχιών.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Γεωμετρική απόκλιση — Η αρχική και κυριολεκτική σημασία, αναφερόμενη σε κύκλους ή σχήματα που δεν έχουν κοινό κέντρο.
2. Αστρονομικό μοντέλο — Στην ελληνιστική αστρονομία, ο όρος περιγράφει ένα σύστημα όπου τα ουράνια σώματα κινούνται σε κύκλους των οποίων το κέντρο δεν συμπίπτει με το κέντρο της Γης.
3. Αστρονομική τροχιά — Ο ίδιος ο κύκλος ή η τροχιά που έχει μετατοπισμένο κέντρο, χρησιμοποιούμενος ως ουσιαστικό (ὁ ἔκκεντρος).
4. Απόκλιση από τον κανόνα — Μεταφορική χρήση για κάτι που παρεκκλίνει από το συνηθισμένο, το αναμενόμενο ή το «κεντρικό».
5. Ιδιόρρυθμος, παράξενος — Στη νεότερη χρήση, περιγράφει ένα άτομο ή συμπεριφορά που είναι ασυνήθιστη, εκκεντρική, δηλαδή «εκτός κέντρου» κοινωνικής ή ψυχολογικής νόρμας.
6. Μη ομόκεντρος — Γενική περιγραφή για οποιοδήποτε σύστημα ή διάταξη όπου τα κέντρα δεν συμπίπτουν.

Οικογένεια Λέξεων

κεντ- (ρίζα του ρήματος κεντέω, σημαίνει «τρυπώ, κεντώ»)

Η ρίζα κεντ- είναι αρχαιοελληνική και συνδέεται πρωτίστως με την έννοια του τρυπήματος, του κεντήματος ή της αιχμηρής ώθησης. Από αυτή την αρχική σημασία, εξελίχθηκε για να περιγράψει το «κεντρί» (το αιχμηρό όργανο) και κατ' επέκταση το «κέντρον» (το σημείο που κεντάται, το κεντρικό σημείο). Η οικογένεια λέξεων που προκύπτει από αυτή τη ρίζα καλύπτει ένα φάσμα εννοιών από τη φυσική δράση μέχρι την αφηρημένη τοπολογική και αστρονομική έννοια του κέντρου, και την απόκλιση από αυτό.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η ἔκκεντρος ως τεχνικός όρος εμφανίζεται κυρίως σε επιστημονικά συγγράμματα.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΕΚΚΕΝΤΡΟΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a revised supplement. Clarendon Press, Oxford, 1996.
• Πτολεμαίος, Κλαύδιος — Αλμαγέστη (Μαθηματική Σύνταξις). Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα, 2004.
• Heath, Sir Thomas L. — A History of Greek Mathematics, Vol. II: From Aristarchus to Diophantus. Dover Publications, New York, 1981.
• Neugebauer, Otto — A History of Ancient Mathematical Astronomy. Springer-Verlag, New York, 1975.
• Πρόκλος — Υπομνήματα εις τον Πλάτωνος Τίμαιον. Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα, 2000.
• Θέων ο Σμυρναίος — Των κατά μαθηματικόν χρήσιμον εις την Πλάτωνος ανάγνωσιν. Teubner, Leipzig, 1878.