ΕΚΣΤΑΣΙΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η ἔκστασις (ἐκ- + στάσις) σημαίνει αρχικά «μετατόπιση, εκτόπιση, απομάκρυνση από ένα μέρος». Αυτή η κυριολεκτική σημασία της «έξοδος από τη θέση» αποτελεί τη βάση για όλες τις μεταγενέστερες, πιο αφηρημένες χρήσεις. Στην κλασική εποχή, η λέξη περιέγραφε συχνά μια φυσική μετακίνηση ή μια αλλαγή κατάστασης, όπως η μετατόπιση ενός στρατεύματος ή η αλλαγή της φύσης ενός πράγματος.

Σύντομα, η σημασία της επεκτάθηκε για να περιγράψει μια «έξοδο από τον εαυτό» σε ψυχολογικό ή πνευματικό επίπεδο. Αυτό περιλάμβανε την «αλλαγή του νου», τη «διαταραχή της λογικής», την «τρέλα» ή την «απόσπαση της προσοχής» λόγω έντονου φόβου, θυμού ή άλλου πάθους. Στην τραγωδία και την ιατρική γραμματεία, η ἔκστασις μπορούσε να υποδηλώνει μια κατάσταση παραφροσύνης ή απώλειας συνείδησης.

Στη φιλοσοφία, και ιδίως στον Πλάτωνα, η ἔκστασις αρχίζει να αποκτά μια πιο θετική χροιά, συνδεόμενη με τη θεία μανία (θεία μανία) ή την έμπνευση, όπου ο νους εξέρχεται από τα όριά του για να λάβει γνώση από ανώτερες πηγές. Η κορύφωσή της έρχεται με τον Νεοπλατωνισμό, ιδιαίτερα στον Πλωτίνο, όπου η ἔκστασις γίνεται ο υπέρτατος στόχος της φιλοσοφικής αναζήτησης: η μυστική ένωση του νοῦ με το Ἕν, μια κατάσταση υπέρβασης της ατομικής συνείδησης και ταύτισης με την απόλυτη πραγματικότητα.

Στη χριστιανική γραμματεία, η ἔκστασις χρησιμοποιείται για να περιγράψει προφητικά οράματα και θεϊκές αποκαλύψεις, όπου το ανθρώπινο πνεύμα τίθεται σε μια κατάσταση έκτακτης πρόσληψης του θείου, όπως στην περίπτωση του Πέτρου στις Πράξεις των Αποστόλων. Η λέξη διατηρεί έτσι την αρχική της δυναμική της «εξόδου», αλλά με την έννοια της ανύψωσης προς το υπερβατικό.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Μετατόπιση, εκτόπιση, απομάκρυνση από ένα μέρος — Η αρχική, κυριολεκτική σημασία της λέξης, που περιγράφει τη φυσική μετακίνηση ή την αλλαγή θέσης ενός αντικειμένου ή προσώπου. (Π.χ. Ηρόδοτος, Θουκυδίδης).
2. Αλλαγή κατάστασης, μεταβολή — Η έννοια της μετάβασης από μια κατάσταση σε μια άλλη, μια ποιοτική ή ποσοτική μεταβολή.
3. Ψυχική διαταραχή, τρέλα, απόσπαση προσοχής — Η «έξοδος» του νου από την ορθή του λειτουργία, που οδηγεί σε παραφροσύνη, σύγχυση ή έντονη συναισθηματική αναταραχή. (Π.χ. Ευριπίδης, ιατρικά κείμενα).
4. Έκπληξη, δέος, κατάπληξη — Μια κατάσταση όπου ο νους «βγαίνει» από την κανονική του λειτουργία λόγω έντονης έκπληξης ή θαυμασμού.
5. Έκσταση, υπνωτική κατάσταση, προφητική μανία — Μια κατάσταση παροδικής απώλειας συνείδησης ή ελέγχου, συχνά συνδεδεμένη με θεϊκή έμπνευση ή προφητεία. (Π.χ. Πλάτων, Πράξεις Αποστόλων).
6. Μυστική ένωση, υπέρβαση του εαυτού — Η κορυφαία φιλοσοφική και θεολογική σημασία, ιδιαίτερα στον Νεοπλατωνισμό (Πλωτίνος), όπου ο νους υπερβαίνει τα όρια του ατομικού εαυτού για να ενωθεί με το Θείο ή το Ἕν.
7. Θεία φώτιση, αποκάλυψη — Στη χριστιανική γραμματεία, η κατάσταση κατά την οποία ένα άτομο λαμβάνει θεϊκά μηνύματα ή οράματα, βγαίνοντας από την κοινή ανθρώπινη αντίληψη.

Οικογένεια Λέξεων

στα- / στη- (ρίζα του ἵστημι, σημαίνει «στέκομαι, τοποθετώ»)

Η αρχαιοελληνική ρίζα στα- / στη- είναι θεμελιώδης, εκφράζοντας την έννοια του «στέκομαι», «τοποθετώ» ή «παραμένω». Από αυτή τη ρίζα, μέσω προθεμάτων και καταλήξεων, δημιουργείται μια πλούσια οικογένεια λέξεων που περιγράφουν διάφορες μορφές στάσης, κίνησης, κατάστασης και μεταβολής. Η ρίζα μπορεί να εμφανιστεί σε διάφορες βαθμίδες (π.χ. στα-, στη-), δίνοντας ευελιξία στη δημιουργία νέων εννοιών, από την απλή φυσική θέση μέχρι πολύπλοκες φιλοσοφικές και κοινωνικές καταστάσεις. Κάθε μέλος της οικογένειας αναπτύσσει μια συγκεκριμένη πτυχή αυτής της βασικής σημασίας.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η έννοια της εκστάσεως, όπως εξελίχθηκε στην αρχαία ελληνική σκέψη, αποτυπώνεται σε κείμενα που σηματοδοτούν τη μετάβαση από την ψυχική διαταραχή στην πνευματική υπέρβαση.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΕΚΣΤΑΣΙΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, 9th ed. with revised supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Πλάτων — Φαῖδρος, επιμέλεια G. J. de Vries. Leiden: Brill, 1969.
• Πλωτῖνος — Ἐννεάδες, επιμέλεια P. Henry και H.-R. Schwyzer. Oxford: Clarendon Press, 1964-1982.
• Nestle-Aland — Novum Testamentum Graece, 28th ed. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2012.
• Rahlfs, A., Hanhart, R. — Septuaginta, 2nd ed. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2006.
• Dodds, E. R. — The Greeks and the Irrational. Berkeley: University of California Press, 1951.
• Hadot, P. — Plotinus or The Simplicity of Vision. Translated by M. Chase. Chicago: University of Chicago Press, 1993.