ΕΝΑΡΜΟΝΙΟΝ

Ορισμός

Το ἐναρμόνιον, ως ουσιαστικό (τὸ ἐναρμόνιον), είναι ένας θεμελιώδης όρος στην αρχαία ελληνική μουσική θεωρία, αναφερόμενος σε ένα από τα τρία γένη του τετραχόρδου, μαζί με το διάτονον και το χρωματικόν. Το τετράχορδο ήταν η βασική δομική μονάδα της ελληνικής μουσικής, αποτελούμενο από τέσσερις φθόγγους που περιέκλειαν ένα διάστημα τέταρτης. Το ἐναρμόνιον γένος χαρακτηρίζεται από τη διάταξη των διαστημάτων του: δύο μικρότερα διαστήματα (συνήθως δύο διέσεις ή μικρότερα) ακολουθούμενα από ένα μεγαλύτερο διάστημα (ένα δίτονο ή μεγαλύτερο), με τη συνολική έκταση να είναι αυτή της τέταρτης.

Αυτή η διάταξη δημιουργούσε μια πολύ «πυκνή» και ιδιαίτερη ηχητική υφή, θεωρούμενη από πολλούς αρχαίους θεωρητικούς ως η αρχαιότερη και πιο «σεμνή» μορφή αρμονίας, συχνά συνδεδεμένη με την αυστηρότητα και την παράδοση. Ο Αριστόξενος ο Ταραντίνος, ο σημαντικότερος ίσως θεωρητικός της μουσικής, περιγράφει λεπτομερώς το ἐναρμόνιον στα «Αρμονικά Στοιχεία» του, αναλύοντας τις διάφορες αποχρώσεις (χρόαι) του.

Η λέξη προέρχεται από το επίθετο ἐναρμόνιος, -ον, που σημαίνει «αυτός που βρίσκεται σε αρμονία, αρμονικός». Η χρήση του ως ουσιαστικό υποδηλώνει την ενσάρκωση αυτής της αρμονικής ιδιότητας σε ένα συγκεκριμένο μουσικό σύστημα ή διάταξη. Η σημασία του δεν περιοριζόταν μόνο στην τεχνική περιγραφή, αλλά επεκτεινόταν και στην αισθητική και φιλοσοφική αντίληψη της μουσικής ως αντανάκλασης της κοσμικής τάξης.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Μουσικό γένος τετραχόρδου — Το αρχαιότερο και πιο «πυκνό» από τα τρία γένη (εναρμόνιον, χρωματικόν, διάτονον) της αρχαίας ελληνικής μουσικής, χαρακτηριζόμενο από μικρά διαστήματα στην αρχή και ένα μεγάλο στο τέλος.
2. Αρμονικός, σύμφωνος — Ως επίθετο (ἐναρμόνιος), σημαίνει αυτός που βρίσκεται σε αρμονία, που είναι καλά συνταιριασμένος ή προσαρμοσμένος.
3. Εναρμόνιση, προσαρμογή — Η πράξη ή η κατάσταση του να είναι κάτι εναρμονισμένο ή προσαρμοσμένο σε κάτι άλλο.
4. Αναλογικός, συμμετρικός — Αυτός που παρουσιάζει σωστή αναλογία και συμμετρία, ιδίως σε σχέση με τις μουσικές αναλογίες.
5. Συμβατός, ταιριαστός — Γενικότερη έννοια της συμβατότητας ή της καταλληλότητας.
6. Μουσική κλίμακα ή τρόπος — Σε ορισμένα πλαίσια, μπορεί να αναφέρεται σε μια συγκεκριμένη κλίμακα ή τρόπο που ακολουθεί τις αρχές του εναρμονίου γένους.

Οικογένεια Λέξεων

ἁρμ- (ρίζα του ρήματος ἁρμόζω, σημαίνει «ταιριάζω, συνδέω»)

Η ρίζα ἁρμ- αποτελεί τη βάση μιας σημαντικής οικογένειας λέξεων στην αρχαία ελληνική, όλες περιστρεφόμενες γύρω από την έννοια της σύνδεσης, της συναρμογής, της προσαρμογής και της τάξης. Από την απλή πράξη του ταιριάσματος αντικειμένων μέχρι την αφηρημένη έννοια της μουσικής και κοσμικής αρμονίας, η ρίζα αυτή εκφράζει την ιδέα της σωστής τοποθέτησης και της λειτουργικής ενότητας. Κάθε παράγωγο φωτίζει μια διαφορετική πτυχή αυτής της θεμελιώδους έννοιας, από το ρήμα που περιγράφει την ενέργεια, μέχρι τα ουσιαστικά που δηλώνουν το αποτέλεσμα ή την ποιότητα.

Στα Αρχαία Κείμενα

Το ἐναρμόνιον, ως τεχνικός όρος, απαντάται κυρίως σε πραγματείες μουσικής θεωρίας. Ακολουθούν χαρακτηριστικά αποσπάσματα από τους σημαντικότερους θεωρητικούς.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΕΝΑΡΜΟΝΙΟΝ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a revised supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Αριστόξενος ο Ταραντίνος — Αρμονικά Στοιχεία. Επιμέλεια R. Da Rios. Roma: Typis Publicae Officinae Polygraphicae, 1954.
• Πτολεμαίος, Κλαύδιος — Αρμονικά. Επιμέλεια I. Düring. Göteborg: Elanders Boktryckeri Aktiebolag, 1930.
• Πλάτων — Πολιτεία. Επιμέλεια J. Burnet. Oxford: Clarendon Press, 1902.
• Πορφύριος — Εις τα Αρμονικά Πτολεμαίου Υπόμνημα. Επιμέλεια I. Düring. Göteborg: Elanders Boktryckeri Aktiebolag, 1932.
• Barker, Andrew — Greek Musical Writings, Vol. 2: Harmonic and Acoustic Theory. Cambridge: Cambridge University Press, 1989.
• Mathiesen, Thomas J. — Apollo's Lyre: Greek Music and Music Theory in Antiquity and the Middle Ages. Lincoln: University of Nebraska Press, 1999.