ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΟΝ

Ορισμός

Κατά την κλασική ελληνική φιλοσοφία, και ιδίως στον Αριστοτέλη, το ἐνδεχόμενον (το ουδέτερο του μετοχικού επιθέτου ἐνδεχόμενος) αναφέρεται σε οτιδήποτε είναι «δυνατόν να συμβεί» ή «δυνατόν να μην συμβεί», δηλαδή το contingent ή το ενδεχόμενο. Δεν είναι απλώς το πιθανό, αλλά αυτό που έχει την εγγενή δυνατότητα να υπάρξει ή να μην υπάρξει, χωρίς να είναι αναγκαίο ή αδύνατο.

Η έννοια αυτή είναι θεμελιώδης για την αριστοτελική λογική και μεταφυσική, καθώς διακρίνει τρεις τρόπους ύπαρξης ή συμβάντος: το αναγκαίο (ἀναγκαῖον), το αδύνατο (ἀδύνατον) και το ενδεχόμενο (ἐνδεχόμενον). Το ενδεχόμενο χαρακτηρίζεται από την απουσία αναγκαιότητας και την παρουσία εναλλακτικών δυνατοτήτων. Για παράδειγμα, «είναι ενδεχόμενο να βρέξει αύριο» σημαίνει ότι μπορεί να βρέξει ή μπορεί να μην βρέξει, χωρίς καμία από τις δύο καταστάσεις να είναι προκαθορισμένη.

Πέρα από τη φιλοσοφία, η λέξη χρησιμοποιείται και με την ευρύτερη έννοια του «επιτρεπτού», «αποδεκτού» ή «δυνατού» σε γενικές περιστάσεις. Το ρήμα ἐνδέχομαι σημαίνει «δέχεται μέσα του», «επιτρέπει», «είναι δυνατόν». Η σημασία του είναι στενά συνδεδεμένη με την ιδέα της αποδοχής ή της δυνατότητας να «χωρέσει» κάτι εντός ενός πλαισίου ή μιας κατάστασης.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Το δυνατόν να συμβεί ή να μην συμβεί — Η κύρια φιλοσοφική σημασία, ιδίως στον Αριστοτέλη: αυτό που δεν είναι ούτε αναγκαίο ούτε αδύνατο, αλλά έχει την εγγενή δυνατότητα και των δύο καταστάσεων. Π.χ. «τὸ ἐνδεχόμενον καὶ μὴ ὂν καὶ ὄν» (Αριστοτέλης, Περί Ερμηνείας 9, 19a 9-10).
2. Το επιτρεπτό, το αποδεκτό — Αυτό που μπορεί να γίνει δεκτό, να επιτραπεί ή να θεωρηθεί εύλογο. Χρησιμοποιείται σε ευρύτερο πλαίσιο πέρα από την αυστηρή λογική.
3. Το πιθανό, το ενδεχόμενο — Με την έννοια της απλής πιθανότητας, χωρίς την αυστηρή φιλοσοφική διάκριση από το αναγκαίο. Συχνά ως συνώνυμο του «πιθανόν».
4. Το κατάλληλο, το αρμόζον — Αυτό που είναι κατάλληλο ή αρμόζει σε μια δεδομένη κατάσταση, αυτό που μπορεί να γίνει δεκτό ως σωστό.
5. Το εφικτό, το πραγματοποιήσιμο — Αυτό που μπορεί να επιτευχθεί ή να πραγματοποιηθεί, αυτό που είναι μέσα στις δυνατότητες.
6. Το δεκτικό, το επιδεκτικό — Αυτό που μπορεί να δεχθεί κάτι, να είναι ανοιχτό σε μια επίδραση ή αλλαγή.

Οικογένεια Λέξεων

δέχ- (ρίζα του ρήματος δέχομαι, σημαίνει «λαμβάνω, δέχομαι»)

Η ρίζα δέχ- είναι μια θεμελιώδης αρχαιοελληνική ρίζα που εκφράζει την πράξη της λήψης, της υποδοχής και της αποδοχής. Από αυτήν προκύπτει μια πλούσια οικογένεια λέξεων που καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα σημασιών, από την απλή φυσική λήψη ενός αντικειμένου έως την πνευματική αποδοχή μιας ιδέας ή την κοινωνική υποδοχή ενός προσώπου. Η ρίζα αυτή, με την προσθήκη προθέσεων, δημιουργεί σύνθετα ρήματα που εξειδικεύουν την έννοια της λήψης σε διάφορες κατευθύνσεις, όπως η απόρριψη (αποδέχομαι αρνητικά), η προσδοκία (προσδέχομαι) ή η εσωτερική δυνατότητα (ἐνδέχομαι).

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία χαρακτηριστικά χωρία από τον Αριστοτέλη, που αναδεικνύουν την κεντρική σημασία του ἐνδεχομένου στη φιλοσοφία του:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΟΝ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon. Oxford: Clarendon Press, 1940.
• Αριστοτέλης — Περί Ερμηνείας. Εκδόσεις Πάπυρος, 1993.
• Αριστοτέλης — Αναλυτικά Πρότερα. Εκδόσεις Κάκτος, 1994.
• Αριστοτέλης — Μετά τα Φυσικά. Εκδόσεις Κάκτος, 1999.
• Barnes, J. — The Cambridge Companion to Aristotle. Cambridge University Press, 1995.
• Frede, D. — Aristotle's Metaphysics Lambda. Oxford University Press, 2000.
• Long, A. A., Sedley, D. N. — The Hellenistic Philosophers, Vol. 1: Translations of the Principal Sources with Philosophical Commentary. Cambridge University Press, 1987.