ΕΓΚΛΙΣΙΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η ἔγκλισις (από το ἐγκλίνω) σημαίνει αρχικά «κλίση, γύρισμα, απόκλιση». Αυτή η βασική έννοια της μεταβολής της κατεύθυνσης ή της θέσης αποτελεί τον πυρήνα όλων των μεταγενέστερων χρήσεων της λέξης. Στην κλασική περίοδο, μπορεί να αναφέρεται σε μια φυσική κλίση, όπως η κλίση ενός σώματος ή η απόκλιση από μια ευθεία πορεία.

Η πιο εξειδικευμένη και ευρέως γνωστή χρήση της ἔγκλισις αναπτύχθηκε στον τομέα της γραμματικής, όπου καθιερώθηκε ως ο όρος για τη «διάθεση» ή «έγκλιση» του ρήματος. Ο Διονύσιος ο Θραξ, στο έργο του «Τέχνη Γραμματική», περιγράφει τις τέσσερις εγκλίσεις (οριστική, προστακτική, ευκτική, υποτακτική) ως τις μορφές που λαμβάνει το ρήμα για να εκφράσει διαφορετικές καταστάσεις ή προθέσεις του ομιλητή. Αυτή η γραμματική σημασία κυριάρχησε και επηρέασε βαθιά τη μελέτη της ελληνικής γλώσσας.

Πέρα από τη γραμματική, η ἔγκλισις διατήρησε και μια ευρύτερη σημασία στην ελληνική σκέψη. Στη ρητορική, μπορεί να υποδηλώνει μια «τάση» ή «προδιάθεση» προς κάτι, μια ψυχική κλίση ή μια απόκλιση από τον κανόνα. Στη φιλοσοφία, μπορεί να αναφέρεται σε μια «τάση» ή «ροπή» της ψυχής ή του νου, μια εσωτερική κατεύθυνση που επηρεάζει τη σκέψη και τη συμπεριφορά. Έτσι, η λέξη γεφυρώνει τη φυσική κίνηση με την πνευματική διάθεση.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Κλίση, γύρισμα, απόκλιση — Η αρχική, κυριολεκτική σημασία, όπως η κλίση ενός σώματος ή η απόκλιση από μια ευθεία γραμμή.
2. Γραμματική διάθεση (mood) — Η πιο εξειδικευμένη χρήση, αναφερόμενη στις μορφές του ρήματος (οριστική, υποτακτική, ευκτική, προστακτική) που εκφράζουν την πρόθεση του ομιλητή.
3. Τάση, ροπή, προδιάθεση — Μια ψυχική ή πνευματική κλίση προς κάτι, μια εσωτερική διάθεση ή προτίμηση.
4. Απόκλιση από τον κανόνα, παρέκκλιση — Η έννοια της απομάκρυνσης από το συνηθισμένο ή το ορθό, συχνά με αρνητική χροιά.
5. Ρητορική φιγούρα — Σπανιότερα, μπορεί να αναφέρεται σε μια συγκεκριμένη μορφή λόγου ή τρόπο έκφρασης που αποκλίνει από το άμεσο.
6. Φυσική κλίση εδάφους ή αντικειμένου — Η κλίση μιας επιφάνειας ή ενός αντικειμένου προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση.

Οικογένεια Λέξεων

κλιν- (ρίζα του ρήματος κλίνω, σημαίνει «γέρνω, κλίνω»)

Η ρίζα κλιν- είναι θεμελιώδης στην αρχαία ελληνική, εκφράζοντας την έννοια της κλίσης, της στροφής ή της απόκλισης. Από αυτή τη ρίζα αναπτύχθηκε ένα πλούσιο λεξιλόγιο που καλύπτει τόσο φυσικές κινήσεις όσο και αφηρημένες έννοιες, όπως η διάθεση και η τάση. Η σημασιολογική της εμβέλεια επεκτείνεται από την απλή φυσική κλίση ενός αντικειμένου μέχρι τις γραμματικές εγκλίσεις των ρημάτων και τις ψυχικές προδιαθέσεις. Κάθε μέλος της οικογένειας διατηρεί τον πυρήνα της κλίσης, αλλά τον εξειδικεύει ή τον εμπλουτίζει με προθήματα και επιθήματα.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η σημασία της ἔγκλισις, ειδικά στον γραμματικό της ρόλο, αναδεικνύεται μέσα από κείμενα που καθόρισαν τη μελέτη της ελληνικής γλώσσας.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΕΓΚΛΙΣΙΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon. Oxford University Press, 9th ed., 1940.
• Διονύσιος Θραξ — Τέχνη Γραμματική. Επιμέλεια: G. Uhlig, Teubner, 1883.
• Πλάτων — Νόμοι. Loeb Classical Library, Harvard University Press.
• Ἀριστοτέλης — Πολιτικά. Loeb Classical Library, Harvard University Press.
• Smyth, H. W. — Greek Grammar. Harvard University Press, 1956.
• Chantraine, P. — Dictionnaire étymologique de la langue grecque. Klincksieck, 1968-1980.