ΕΝΘΥΜΗΜΑ

Ορισμός

Το ἐνθύμημα, ουσιαστικό του γένους ουδετέρου, προέρχεται από το ρήμα ἐνθυμέομαι και σημαίνει αρχικά «σκέψη, συλλογισμός, ιδέα». Στην κλασική ελληνική γραμματεία, η χρήση του ποικίλλει, περιγράφοντας τόσο μια απλή νοητική διεργασία όσο και μια πιο σύνθετη πνευματική σύλληψη. Είναι η εσωτερική διεργασία του νου που οδηγεί σε μια απόφαση ή μια κατανόηση.

Η λέξη αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα στην αριστοτελική φιλοσοφία, ειδικά στη ρητορική και τη λογική. Ο Αριστοτέλης το ορίζει ως τον «ρητορικό συλλογισμό» (συλλογισμὸς ἐξ εἰκότων ἢ σημείων), δηλαδή έναν συλλογισμό που βασίζεται σε πιθανές προκείμενες ή σε ενδείξεις, και όχι σε αναγκαίες αλήθειες όπως ο επιστημονικός συλλογισμός. Είναι η «ψυχή της ρητορικής» διότι επιτρέπει στον ρήτορα να πείθει το ακροατήριο χρησιμοποιώντας κοινώς αποδεκτές αλήθειες ή παρατηρήσεις, χωρίς να χρειάζεται να αναπτύξει πλήρεις, αυστηρά λογικούς συλλογισμούς.

Πέρα από την αριστοτελική του διάσταση, το ἐνθύμημα μπορεί να αναφέρεται και σε μια ανάμνηση, μια ενθύμηση, ή ακόμα και σε ένα σχέδιο ή σκοπό που έχει κανείς στον νου του. Η σύνδεσή του με τον «θυμό» (ως ψυχική δύναμη, πνεύμα, νου) υπογραμμίζει την εσωτερική, ψυχική του φύση, σε αντίθεση με την εξωτερική έκφραση ή πράξη.

Στη χριστιανική γραμματεία, ιδίως στην Καινή Διαθήκη, το ἐνθύμημα χρησιμοποιείται για να δηλώσει τις σκέψεις ή τις προθέσεις της καρδιάς, συχνά με αρνητική χροιά, ως «κακές σκέψεις» ή «πονηροί λογισμοί» (π.χ. Ματθ. 9:4, 12:25). Αυτή η χρήση αναδεικνύει την ηθική διάσταση της εσωτερικής σκέψης και την ευθύνη του ατόμου για τις νοητικές του διεργασίες.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Σκέψη, συλλογισμός, ιδέα — Η γενική έννοια μιας νοητικής διεργασίας ή ενός αποτελέσματος αυτής.
2. Πρόθεση, σκοπός, σχέδιο — Αυτό που έχει κανείς στον νου του να κάνει.
3. Ανάμνηση, ενθύμηση — Μια σκέψη που έρχεται από το παρελθόν.
4. Ρητορικός συλλογισμός (Ενθύμημα) — Στην αριστοτελική ρητορική, ένας συλλογισμός βασισμένος σε πιθανότητες ή σημεία, η «ψυχή της ρητορικής».
5. Επιχείρημα, απόδειξη — Ένα λογικό επιχείρημα που παρουσιάζεται.
6. Κακές σκέψεις, πονηροί λογισμοί — Στη χριστιανική γραμματεία, οι εσωτερικές, συχνά αμαρτωλές, σκέψεις.
7. Συλλογιστική ικανότητα — Η ικανότητα του νου να σκέφτεται και να συλλογίζεται.

Οικογένεια Λέξεων

ΘΥΜ- (ρίζα του ουσιαστικού θυμός)

Η ρίζα ΘΥΜ- είναι μια αρχαιοελληνική ρίζα που εκφράζει αρχικά την πνοή και τη ζωή, και κατ' επέκταση την ψυχική δύναμη, το πνεύμα, το θάρρος, το πάθος και τη σκέψη. Είναι η έδρα των συναισθημάτων και των νοητικών διεργασιών. Από αυτή τη ρίζα αναπτύσσεται μια πλούσια οικογένεια λέξεων που περιγράφουν τόσο τις εσωτερικές ψυχικές καταστάσεις όσο και τις εκδηλώσεις τους, από την οργή και την επιθυμία μέχρι τη σκέψη και την προθυμία. Το ἐνθύμημα, ειδικότερα, αναδεικνύει την πνευματική και λογική πτυχή αυτής της ρίζας.

Στα Αρχαία Κείμενα

Το ἐνθύμημα, ως κεντρικός όρος στην αριστοτελική ρητορική, έχει καθορίσει την κατανόηση της πειθούς και του λογικού επιχειρήματος. Ακολουθούν δύο χαρακτηριστικά χωρία από τον ίδιο τον φιλόσοφο, καθώς και ένα από την Καινή Διαθήκη που αναδεικνύει τη μεταγενέστερη χρήση του.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΕΝΘΥΜΗΜΑ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a Revised Supplement. Clarendon Press, Oxford, 1996.
• Αριστοτέλης — Ρητορική. Εκδόσεις Πάπυρος, Αθήνα.
• Bauer, W., Arndt, W. F., Gingrich, F. W., Danker, F. W. — A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature. University of Chicago Press, 2000.
• Πλάτων — Πολιτεία. Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα.
• Thucydides — History of the Peloponnesian War. Harvard University Press, Loeb Classical Library.
• Ματθαίος — Ευαγγέλιον. Ελληνική Βιβλική Εταιρία, Αθήνα.
• Gregory of Nyssa — On the Soul and the Resurrection. St. Vladimir's Seminary Press, 1993.