ΕΠΙΔΕΙΚΤΙΚΟΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, ο ἐπιδεικτικός είναι αυτός που «δείχνει, φανερώνει, εκθέτει» (showing, exhibiting), και ειδικότερα «αυτός που σχετίζεται με την επίδειξη» (relating to display or exhibition). Η λέξη χρησιμοποιείται κυρίως για να περιγράψει κάτι που έχει σκοπό να παρουσιαστεί δημόσια, είτε πρόκειται για ρητορικό λόγο, είτε για τέχνη, είτε για συμπεριφορά. Η σημασία του δεν είναι πάντα αρνητική, αλλά συχνά υποδηλώνει μια έμφαση στην εξωτερική εμφάνιση και την εντύπωση.

Στην αρχαία ρητορική, ο «ἐπιδεικτικὸς λόγος» ήταν ένα από τα τρία είδη ρητορικής, μαζί με τον δικανικό (δικαστηριακό) και τον συμβουλευτικό (πολιτικό). Ο σκοπός του επιδεικτικού λόγου δεν ήταν να πείσει για την αλήθεια ή τη σκοπιμότητα μιας πράξης, αλλά να τιμήσει ή να ψέξει ένα πρόσωπο ή ένα γεγονός, επιδεικνύοντας ταυτόχρονα την ευγλωττία και την τέχνη του ρήτορα. Παραδείγματα αποτελούν οι επιτάφιοι λόγοι ή οι πανηγυρικοί.

Με την πάροδο του χρόνου, και ιδίως με την κριτική των σοφιστών από φιλοσόφους όπως ο Πλάτων, η έννοια του επιδεικτικού απέκτησε συχνά μια αρνητική χροιά, υποδηλώνοντας ματαιοδοξία, επιτήδευση ή έλλειψη ουσίας. Έτσι, ο «ἐπιδεικτικὸς ἄνθρωπος» είναι αυτός που επιδιώκει να εντυπωσιάσει με την εξωτερική του εμφάνιση ή τους λόγους του, χωρίς απαραίτητα να έχει ουσιαστικό περιεχόμενο. Ωστόσο, η λέξη διατηρεί και την ουδέτερη σημασία του «δηλωτικού» ή «αποδεικτικού» σε ορισμένα πλαίσια.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Αυτός που σχετίζεται με την επίδειξη — Η γενική σημασία, που αναφέρεται σε οτιδήποτε έχει σχέση με την πράξη της δημόσιας παρουσίασης ή έκθεσης.
2. Αυτός που έχει σκοπό να επιδείξει, να εντυπωσιάσει — Με την έννοια της επιτήδευσης ή της ματαιοδοξίας, όπου ο στόχος είναι η εντύπωση και όχι η ουσία.
3. Δηλωτικός, φανερωτικός — Ουδέτερη σημασία, που περιγράφει κάτι που δείχνει ή φανερώνει μια ιδιότητα ή κατάσταση.
4. Αποδεικτικός, που αποδεικνύει — Σε ορισμένα φιλοσοφικά ή λογικά πλαίσια, μπορεί να σημαίνει αυτό που παρέχει απόδειξη ή τεκμηρίωση.
5. Επιδεικτικός λόγος (ρητορική) — Ένα από τα τρία είδη ρητορικής κατά τον Αριστοτέλη, με σκοπό την τιμή ή τον ψόγο, και την επίδειξη της ρητορικής τέχνης.
6. Επιδεικτική τέχνη — Η τέχνη της δημόσιας παρουσίασης, είτε πρόκειται για ρητορική, είτε για θεατρική παράσταση, είτε για εικαστική έκθεση.
7. Που αφορά τη δημόσια έκθεση — Οτιδήποτε προορίζεται για δημόσια θέα ή ακρόαση, σε αντιδιαστολή με το ιδιωτικό ή το κρυφό.
8. Επιδεικτική συμπεριφορά — Συμπεριφορά που χαρακτηρίζεται από την επιθυμία να τραβήξει την προσοχή ή να εντυπωσιάσει τους άλλους.

Οικογένεια Λέξεων

δεικ- (ρίζα του ρήματος δείκνυμι, σημαίνει «δείχνω, φανερώνω»)

Η ρίζα δεικ- βρίσκεται στον πυρήνα μιας εκτεταμένης οικογένειας λέξεων που περιστρέφονται γύρω από την έννοια της «δείξης», της «φανέρωσης» ή της «υπόδειξης». Το ρήμα δείκνυμι, από το οποίο προέρχεται, σημαίνει «δείχνω, παρουσιάζω, αποκαλύπτω». Η προσθήκη προθεμάτων όπως το «ἐπί-» (όπως στο ἐπιδείκνυμι) ενισχύει την ιδέα της δημόσιας ή επιδεικτικής φανέρωσης, ενώ άλλα προθέματα όπως το «ἀπό-» (απόδειξις) ή το «παρά-» (παράδειγμα) προσδίδουν αποδεικτικό ή υποδειγματικό χαρακτήρα. Η οικογένεια αυτή είναι θεμελιώδης για την κατανόηση της ελληνικής σκέψης περί απόδειξης, διδασκαλίας και ρητορικής.

Στα Αρχαία Κείμενα

Ορισμένα χαρακτηριστικά χωρία από την αρχαία γραμματεία αναδεικνύουν τις διάφορες πτυχές της έννοιας του επιδεικτικού.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΕΠΙΔΕΙΚΤΙΚΟΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a revised supplement. Clarendon Press, Oxford, 1996.
• Αριστοτέλης — Ρητορική. Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα, 1993.
• Πλάτων — Γοργίας. Μετάφραση: Γ. Κελεσίδης. Εκδόσεις Ζήτρος, Θεσσαλονίκη, 2005.
• Diels, H., Kranz, W. — Die Fragmente der Vorsokratiker. Weidmannsche Buchhandlung, Berlin, 1951.
• Roberts, W. Rhys — Greek Rhetoric and Literary Criticism. Cooper Square Publishers, New York, 1963.
• Kennedy, George A. — A New History of Classical Rhetoric. Princeton University Press, Princeton, 1994.
• Ιωάννης Χρυσόστομος — Εις Ματθαίον Ομιλία. Patrologia Graeca, τόμος 57, Migne, Paris, 1862.