ΕΠΙΚΛΗΣΙΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η ἐπίκλησις (θηλυκό ουσιαστικό) σημαίνει αρχικά «προσφώνηση, επίκληση» (invocation, appellation), ειδικά προς θεούς ή ανώτερες δυνάμεις. Χρησιμοποιείται επίσης για την «επίκληση μάρτυρα» σε νομικό πλαίσιο ή την «επίκληση ονόματος» ως προσωνύμιο. Η λέξη είναι σύνθετη από την πρόθεση ἐπί («πάνω σε, προς») και το ουσιαστικό κλῆσις («πρόσκληση, κάλεσμα»), το οποίο προέρχεται από το ρήμα καλέω («καλώ»). Η σημασία της εξελίσσεται από την απλή προσφώνηση σε μια πιο επίσημη και ιερή πράξη.

Στην κλασική αρχαιότητα, η ἐπίκλησις ήταν αναπόσπαστο μέρος των θρησκευτικών τελετών, όπου οι πιστοί καλούσαν τους θεούς με τα ονόματά τους, ζητώντας την εύνοιά τους ή την παρέμβασή τους. Παράδειγμα αποτελεί η επίκληση του Δία ή της Αθηνάς πριν από μάχες ή σημαντικές αποφάσεις. Στη ρητορική, η επίκληση ήταν η προσφώνηση του ακροατηρίου ή η επίκληση σε μια κοινή αρχή ή αξία για την ενίσχυση του επιχειρήματος.

Στη μετάφραση των Εβδομήκοντα, η λέξη χρησιμοποιείται για την επίκληση του ονόματος του Θεού. Ωστόσο, τη μέγιστη θεολογική της βαρύτητα την αποκτά στη χριστιανική παράδοση, όπου αναφέρεται κυρίως στην επίκληση του Αγίου Πνεύματος. Η «Επίκληση» αποτελεί κεντρικό σημείο της Αναφοράς (Ευχαριστιακής Προσευχής) στη Θεία Λειτουργία, κατά την οποία ο ιερέας ζητά από τον Θεό να στείλει το Άγιο Πνεύμα για να μετατρέψει τα τίμια δώρα (άρτο και οίνο) σε Σώμα και Αίμα Χριστού.

Η ἐπίκλησις, λοιπόν, δεν είναι απλώς ένα κάλεσμα, αλλά μια ιερή πράξη που συνδέει τον ανθρώπινο κόσμο με τον θείο, μια γέφυρα μεταξύ του ορατού και του αόρατου, του υλικού και του πνευματικού. Είναι η στιγμή όπου η ανθρώπινη πίστη και η θεία χάρη συναντώνται, επιφέροντας μεταμόρφωση και αγιασμό.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Προσφώνηση, κάλεσμα — Η πράξη του να καλεί κανείς κάποιον ή κάτι με το όνομά του.
2. Επίκληση θεών/δυνάμεων — Η ιερή πράξη της επίκλησης μιας θεότητας ή ανώτερης δύναμης για βοήθεια ή παρέμβαση. (Πλάτων, «Νόμοι» 712a)
3. Επίκληση μάρτυρα — Η κλήση ενός προσώπου να καταθέσει ως μάρτυρας σε νομική διαδικασία. (Δημοσθένης, «Περί Στεφάνου» 18.12)
4. Προσωνύμιο, επώνυμο — Η ονομασία ή ο τίτλος που αποδίδεται σε κάποιον ή κάτι. (Θουκυδίδης, «Ιστορίαι» 1.10)
5. Επίκληση του Αγίου Πνεύματος — Στη χριστιανική θεολογία, η προσευχή για την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος, ειδικά στην Ευχαριστία.
6. Έκκληση, παράκληση — Η θερμή παράκληση ή αίτηση προς κάποιον.
7. Επίκληση ονόματος — Η χρήση ενός ονόματος για να δηλωθεί η ιδιότητα ή η προέλευση.

Οικογένεια Λέξεων

«καλ- / κλη-» (ρίζα του ρήματος καλέω, σημαίνει «καλώ, προσκαλώ»)

Η ρίζα καλ- / κλη- αποτελεί τη βάση μιας εκτεταμένης οικογένειας λέξεων στην αρχαία ελληνική, όλες περιστρεφόμενες γύρω από την έννοια του «καλέσματος», της «πρόσκλησης» ή της «προσφώνησης». Από το απλό κάλεσμα ενός προσώπου μέχρι την επίσημη σύγκληση μιας συνέλευσης ή την ιερή επίκληση μιας θεότητας, η ρίζα αυτή εκφράζει την πράξη της φωνητικής ή συμβολικής κλήσης. Η εναλλαγή μεταξύ καλ- και κλη- (όπως στο καλέω και κλῆσις) είναι ένα τυπικό φαινόμενο στην ελληνική μορφολογία, που συχνά υποδηλώνει διαφορετικές γραμματικές κατηγορίες ή αποχρώσεις της ίδιας βασικής έννοιας.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η σημασία της επίκλησης αναδεικνύεται μέσα από αρχαία κείμενα και λειτουργικά κείμενα.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΕΠΙΚΛΗΣΙΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon. Oxford: Clarendon Press, 1940.
• Bauer, W., Arndt, W. F., Gingrich, F. W., Danker, F. W. — A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature. 3rd ed. Chicago: University of Chicago Press, 2000.
• Πλάτων — Νόμοι.
• Δημοσθένης — Περί Στεφάνου.
• Θουκυδίδης — Ιστορίαι.
• Πολύβιος — Ιστορίαι.
• Ελληνική Βιβλική Εταιρεία — Η Παλαιά Διαθήκη μετά Σύντομης Ερμηνευτικής Αναλύσεως.
• Ελληνική Βιβλική Εταιρεία — Η Καινή Διαθήκη.
• Gribomont, J. — Euchologion: Liturgie de S. Jean Chrysostome. Sources Chrétiennes 162. Paris: Cerf, 1970.