ΕΠΙΝΟΙΑ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η ἐπίνοια (θηλυκό ουσιαστικό) σημαίνει «σκέψη, ιδέα, εφεύρεση, σχέδιο, επινόηση». Προέρχεται από το ρήμα ἐπινοέω, το οποίο υποδηλώνει την ενέργεια του να σκέφτεται κανείς κάτι, να το συλλαμβάνει νοητικά ή να το επινοεί.

Στην κλασική φιλοσοφία, η ἐπίνοια διακρίνεται από άλλες νοητικές λειτουργίες. Ο Πλάτων, για παράδειγμα, στην «Πολιτεία» (VI, 511d) την αντιπαραθέτει στη γνώση (γνῶσις), υπονοώντας ότι η ἐπίνοια μπορεί να είναι μια λιγότερο βέβαιη ή πιο υποκειμενική μορφή κατανόησης. Ο Αριστοτέλης, στα «Ηθικά Νικομάχεια» (VI, 1140a), την αντιδιαστέλλει προς τη φρόνηση (φρόνησις), τονίζοντας ότι η ἐπίνοια δεν είναι η αλήθεια περί των πρακτέων, αλλά μάλλον μια δημιουργική σύλληψη.

Στη στωική φιλοσοφία, η ἐπίνοια αποκτά ιδιαίτερη σημασία ως «πρόληψις» ή «κοινή έννοια», δηλαδή μια φυσική, αυθόρμητη σύλληψη που σχηματίζεται στον νου από την επανειλημμένη εμπειρία. Ωστόσο, μπορεί επίσης να αναφέρεται σε μια πιο σύνθετη, λογική επεξεργασία εννοιών, μια «λογική επινόηση» που υπερβαίνει τις απλές αισθητηριακές εντυπώσεις. Η λέξη υπογραμμίζει έτσι την ενεργητική και δημιουργική διάσταση του ανθρώπινου νου.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Σκέψη, ιδέα, έννοια — Η γενική σημασία της νοητικής σύλληψης ή της διανοητικής δραστηριότητας. Συχνά χρησιμοποιείται για αφηρημένες έννοιες.
2. Εφεύρεση, επινόηση, σχέδιο — Η δημιουργική πτυχή της σκέψης που οδηγεί στη δημιουργία κάτι νέου, είτε πρακτικού είτε θεωρητικού. Π.χ. «μηχανικὴ ἐπίνοια» (μηχανική επινόηση).
3. Στρατήγημα, τέχνασμα — Σε στρατιωτικό ή πολιτικό πλαίσιο, αναφέρεται σε ένα έξυπνο σχέδιο ή τέχνασμα για την επίτευξη ενός σκοπού.
4. Σύλληψη, αντίληψη (φιλοσοφική) — Στην πλατωνική και αριστοτελική φιλοσοφία, η ικανότητα του νου να συλλαμβάνει τις ουσίες ή τις μορφές, αν και μερικές φορές διακρίνεται από την καθαρή γνώση.
5. Πρόληψις, κοινή έννοια (στωική) — Στη στωική φιλοσοφία, μια φυσική, αυθόρμητη έννοια που σχηματίζεται στον νου από την επανειλημμένη εμπειρία, ως βάση για τη γνώση.
6. Πρόθεση, σκοπός — Η νοητική προετοιμασία ή ο σχεδιασμός μιας ενέργειας, ο σκοπός που έχει κανείς στο μυαλό του.
7. Ερμηνεία, εικασία — Η νοητική προσπάθεια να κατανοήσει κανείς κάτι, να το ερμηνεύσει ή να το εικάσει.

Οικογένεια Λέξεων

νοῦς (ρίζα του ρήματος νοέω, σημαίνει «αντιλαμβάνομαι, σκέφτομαι»)

Η ρίζα του «νοῦς» είναι θεμελιώδης στην αρχαία ελληνική γλώσσα, εκφράζοντας την ιδέα της αντίληψης, της κατανόησης και της σκέψης. Από αυτή τη ρίζα προέρχεται μια πλούσια οικογένεια λέξεων που περιγράφουν τις διάφορες λειτουργίες του νου, από την απλή αίσθηση μέχρι την υψηλότερη διανοητική δραστηριότητα. Η ρίζα αυτή, συχνά σε συνδυασμό με προθέσεις, δημιουργεί σύνθετες έννοιες που εξερευνούν τις αποχρώσεις της ανθρώπινης σκέψης και της πνευματικής σύλληψης. Κάθε μέλος της οικογένειας αναδεικνύει μια διαφορετική πτυχή της νοητικής διεργασίας, από την ενέργεια της σκέψης μέχρι το αποτέλεσμα αυτής, την ιδέα.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία χαρακτηριστικά χωρία αναδεικνύουν τη φιλοσοφική χρήση και τις αποχρώσεις της ἐπίνοιας:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΕΠΙΝΟΙΑ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a revised supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Πλάτων — Πολιτεία, Βιβλίο VI, 511d.
• Αριστοτέλης — Ηθικά Νικομάχεια, Βιβλίο VI, 1140a.
• Φίλων ο Αλεξανδρεύς — Περί Κοσμοποιίας, 17.
• Long, A. A., Sedley, D. N. — The Hellenistic Philosophers, Vol. 1. Cambridge University Press, 1987.
• Annas, J. — An Introduction to Plato's Republic. Oxford University Press, 1981.