ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΝ

Ορισμός

Το «ἐπιθετικόν» είναι η ουδέτερη μορφή του επιθέτου «ἐπιθετικός, -ή, -όν», το οποίο προέρχεται από το ρήμα «ἐπιτίθημι» (τοποθετώ επάνω, προσθέτω). Στην κλασική ελληνική, η πρωταρχική του σημασία αναφέρεται σε κάτι που τίθεται ή προστίθεται σε κάτι άλλο. Ως ουσιαστικό, «τὸ ἐπιθετικόν» μπορεί να σημαίνει «αυτό που προστίθεται» ή «το επίθετο» ως γραμματικός όρος.

Στη γραμματική και τη ρητορική, το «ἐπιθετικόν» ή «ἐπίθετον» (το οποίο είναι η πιο κοινή μορφή) είναι ένας προσδιορισμός που τίθεται δίπλα σε ένα ουσιαστικό για να το χαρακτηρίσει, να το κοσμήσει ή να του προσδώσει μια συγκεκριμένη ιδιότητα. Αυτή η χρήση είναι εμφανής σε κείμενα του Αριστοτέλη και άλλων αρχαίων γραμματικών, οι οποίοι ανέλυσαν τη λειτουργία των επιθέτων στην ομιλία και τη συγγραφή. Για παράδειγμα, τα ομηρικά επίθετα όπως «πόδας ὠκὺς Ἀχιλλεύς» (ο ποδαρκής Αχιλλεύς) αποτελούν κλασικά παραδείγματα αυτής της λειτουργίας.

Πέρα από τη γραμματική, το «ἐπιθετικόν» μπορεί επίσης να αναφέρεται σε κάτι που είναι «επιρρεπές στην επίθεση» ή «επιθετικό», αντλώντας τη σημασία αυτή από το ρήμα «ἐπιτίθημι» στην έννοια της επίθεσης ή της προσβολής. Αυτή η σημασία, αν και λιγότερο συχνή στην κλασική γραμματική χρήση, υπογραμμίζει την ευελιξία της ρίζας «τίθημι» και των παραγώγων της να εκφράζουν τόσο την προσθήκη όσο και την επιβολή ή την επίθεση.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Αυτό που τίθεται επάνω, προστίθεται — Η βασική σημασία, αναφερόμενη σε οτιδήποτε τοποθετείται ή προστίθεται σε κάτι άλλο. Π.χ. «ἐπιθετικὸν ὄνομα» (όνομα που προστίθεται).
2. Γραμματικός όρος: το επίθετο — Η λέξη που προσδιορίζει ένα ουσιαστικό, προσδίδοντάς του μια ιδιότητα ή χαρακτηριστικό. Η πιο κοινή χρήση του «ἐπίθετον» στην αρχαία γραμματική.
3. Ρητορικός όρος: ο χαρακτηρισμός, ο προσδιορισμός — Στην τέχνη του λόγου, ένας όρος ή φράση που χρησιμοποιείται για να κοσμήσει ή να ενισχύσει την περιγραφή ενός προσώπου ή πράγματος, όπως τα ομηρικά επίθετα.
4. Επιρρεπής στην επίθεση, επιθετικός — Σημασία που προέρχεται από το ρήμα «ἐπιτίθημι» στην έννοια της επίθεσης ή της προσβολής. Συναντάται σε στρατιωτικά ή συγκρουσιακά πλαίσια.
5. Εφαρμοσμένος, επιβαλλόμενος — Αυτό που εφαρμόζεται ή επιβάλλεται σε κάτι, συχνά με την έννοια της προσθήκης ή της τοποθέτησης πάνω σε μια επιφάνεια ή κατάσταση.
6. Στρατιωτικός όρος: επιδρομικός, επιθετικός — Αναφέρεται σε στρατιωτικές ενέργειες ή δυνάμεις που έχουν σκοπό την επίθεση ή την εισβολή.

Οικογένεια Λέξεων

θε-/θη-/θες- (ρίζα του ρήματος τίθημι, σημαίνει «τοποθετώ, θέτω»)

Η αρχαιοελληνική ρίζα θε-/θη-/θες-, προερχόμενη από το ρήμα «τίθημι», αποτελεί τον πυρήνα μιας εκτεταμένης οικογένειας λέξεων που περιστρέφονται γύρω από την έννοια της τοποθέτησης, της θέσης και της διάταξης. Μέσω της προσθήκης ποικίλων προθέσεων (όπως ἐπί-, σύν-, ὑπό-, πρό-) και καταλήξεων, η ρίζα αυτή παράγει όρους που καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα σημασιών, από φυσικές ενέργειες τοποθέτησης έως αφηρημένες έννοιες όπως η σύνθεση ιδεών, η υπόθεση μιας θεωρίας ή η πρόθεση μιας πράξης. Κάθε μέλος της οικογένειας αναδεικνύει μια διαφορετική πτυχή της θεμελιώδους ιδέας του «θέτειν» ή «τοποθετείν», εμπλουτίζοντας το ελληνικό λεξιλόγιο με ακριβείς και πολυδιάστατες έννοιες.

Στα Αρχαία Κείμενα

Το «ἐπιθετικόν» και το συγγενές «ἐπίθετον» εμφανίζονται σε σημαντικά κείμενα της αρχαίας γραμματικής και ρητορικής, υπογραμμίζοντας τη λειτουργία τους.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΝ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a revised Supplement. Clarendon Press, Oxford, 1996.
• Αριστοτέλης — Ρητορική. Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα, 1993.
• Πλάτων — Σοφιστής. Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα, 1993.
• Διονύσιος ο Θραξ — Τέχνη Γραμματική. Επιμέλεια: G. Uhlig, Teubner, Leipzig, 1883.
• Smyth, H. W. — Greek Grammar. Harvard University Press, Cambridge, MA, 1920.
• Chantraine, P. — Dictionnaire étymologique de la langue grecque. Klincksieck, Paris, 1968-1980.