ΦΟΡΟΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, ο φόρος (ὁ) είναι αρχικά «αυτό που φέρεται, εισφορά, φόρος, δασμός» και, ευρύτερα, «το προϊόν, η σοδειά» ή «το βάρος, το φορτίο». Η πρωταρχική του σημασία στην κλασική ελληνική αφορά την υποχρεωτική εισφορά, είτε σε χρήμα είτε σε είδος, που επιβάλλεται από την πολιτική εξουσία.

Στην Αθηναϊκή Δημοκρατία, ο φόρος ήταν κεντρικός στην οικονομική διαχείριση, ειδικά όσον αφορά τους συμμάχους της Δηλιακής Συμμαχίας, οι οποίοι κατέβαλλαν φόρο στην Αθήνα. Αυτές οι εισφορές ήταν ζωτικής σημασίας για τη χρηματοδότηση του στόλου και των δημοσίων έργων. Η έννοια του φόρου επεκτάθηκε και σε άλλες μορφές δημόσιων εσόδων, όπως τα τέλη και οι δασμοί.

Στην ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο, η φορολογία έγινε ακόμα πιο συστηματική και βαριά, με τους φόρους να αποτελούν τη ραχοκοκαλιά των αυτοκρατορικών οικονομιών. Η φράση «ἀπόδοτε οὖν τὰ Καίσαρος Καίσαρι» από την Καινή Διαθήκη (Ματθ. 22:21) υπογραμμίζει την αναγνώριση της νομιμότητας του φόρου προς την κοσμική εξουσία, ακόμα και σε θρησκευτικό πλαίσιο. Η λέξη διατηρεί τη σημασία της υποχρεωτικής καταβολής, αλλά και της παραγωγής (π.χ. «φόρος γης»).

Πέρα από την πολιτική και οικονομική του διάσταση, ο φόρος μπορεί να αναφέρεται και σε ένα γενικότερο «βάρος» ή «φορτίο» που φέρει κανείς, αν και αυτή η χρήση είναι λιγότερο συχνή από την κυριολεκτική του έννοια ως εισφορά. Η σύνδεσή του με το ρήμα φέρω είναι καθοριστική για την κατανόηση όλων των σημασιών του.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Υποχρεωτική εισφορά, δασμός, τέλος — Η κυρίαρχη σημασία στην κλασική και ελληνιστική περίοδο: χρηματική ή σε είδος καταβολή προς την πολιτική εξουσία. Π.χ. ο φόρος των συμμάχων στην Αθήνα.
2. Τιμή, πληρωμή, αντίτιμο — Γενικότερη έννοια πληρωμής ή συνεισφοράς, όχι απαραίτητα υποχρεωτικής από το κράτος.
3. Προϊόν, σοδειά, απόδοση — Αυτό που «φέρνει» η γη ή η εργασία. Π.χ. «φόρος γης» για τη γεωργική παραγωγή.
4. Βάρος, φορτίο — Μια πιο κυριολεκτική σύνδεση με το ρήμα φέρω, αναφερόμενη σε κάτι που κουβαλάται ή επιβαρύνει.
5. Ενοίκιο, πρόσοδος — Πληρωμή για τη χρήση γης ή ιδιοκτησίας, μια μορφή εισφοράς.
6. Υποχρέωση, καθήκον — Μεταφορική χρήση για κάτι που πρέπει να εκπληρωθεί ή να υποστεί κανείς.

Οικογένεια Λέξεων

φερ-/φορ- (ρίζα του ρήματος φέρω, σημαίνει «μεταφέρω, φέρω»)

Η ρίζα φερ-/φορ- προέρχεται από την πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *bher-, η οποία έχει μια ευρεία σημασιολογική γκάμα που περιλαμβάνει την πράξη του «μεταφέρω, φέρω, κουβαλώ, παράγω, υπομένω». Αυτή η θεμελιώδης ρίζα έχει γεννήσει μια πλούσια οικογένεια λέξεων στην αρχαία ελληνική, οι οποίες όλες μοιράζονται την κεντρική ιδέα της μετακίνησης ή της παραγωγής. Από το φυσικό «κουβάλημα» μέχρι την «παραγωγή» και την «υποχρεωτική εισφορά», η ρίζα αυτή διαμορφώνει έννοιες που αφορούν τόσο το υλικό όσο και το αφηρημένο πεδίο, καθιστώντας την κεντρική για την κατανόηση πολλών πτυχών της αρχαίας ζωής.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία χαρακτηριστικά χωρία που αναδεικνύουν τη σημασία του φόρου στην αρχαία γραμματεία και τη θεολογία:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΦΟΡΟΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, 9th ed. with revised supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Θουκυδίδης — Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου. Μετάφραση: Άγγελος Βλάχος. Αθήνα: Εστία, 1992.
• Ξενοφών — Οικονομικός. Επιμέλεια: Ε. Κ. Κωνσταντινίδης. Αθήνα: Κάκτος, 1994.
• The Greek New Testament — Edited by Barbara Aland et al. 5th revised ed. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2014.
• Finley, M. I. — The Ancient Economy. Updated ed. Berkeley: University of California Press, 1999.
• Rhodes, P. J. — A History of the Classical Greek World: 478–323 BC. 2nd ed. Malden, MA: Wiley-Blackwell, 2010.