ΓΝΩΜΟΝΙΚΟΣ

Ορισμός

Το επίθετο «γνωμονικός» προέρχεται από το ουσιαστικό «γνώμων» και αναφέρεται σε οτιδήποτε σχετίζεται με αυτόν. Ο «γνώμων» είχε πολλαπλές σημασίες στην αρχαία ελληνική: αρχικά σήμαινε «αυτός που γνωρίζει, που εξετάζει, κριτής, ερμηνευτής», επεκτάθηκε σε «κανόνας, πρότυπο, κριτήριο» και αργότερα σε «δείκτης ηλιακού ρολογιού» ή «ξυλουργικό γνώμονα». Κατά συνέπεια, το «γνωμονικός» περιγράφει κάτι που ανήκει ή αναφέρεται σε αυτές τις λειτουργίες.

Στη φιλοσοφία και την πολιτική, η «γνωμονική» ικανότητα είναι η τέχνη της ορθής κρίσης και της διάκρισης, ειδικά όσον αφορά την ηθική και τη νομοθεσία. Ο Αριστοτέλης, για παράδειγμα, στην «Ηθική Νικομάχεια» και τα «Πολιτικά», αναφέρεται στην ανάγκη για ορθή κρίση και τη θέσπιση κανόνων που να καθοδηγούν την ανθρώπινη συμπεριφορά και την πολιτική οργάνωση. Η «γνωμονική» σκέψη είναι αυτή που μπορεί να θέσει τα κριτήρια για το δίκαιο, το ωφέλιμο και το πρέπον.

Εκτός από την αφηρημένη έννοια της κρίσης, ο όρος χρησιμοποιήθηκε και σε πιο τεχνικά πλαίσια. Στη γεωμετρία και την αστρονομία, «γνωμονικός» σήμαινε «σχετικός με τον γνώμονα», δηλαδή τον δείκτη του ηλιακού ρολογιού, ο οποίος με τη σκιά του υποδείκνυε την ώρα και τις εποχές. Έτσι, περιέγραφε την επιστήμη της κατασκευής και χρήσης των ηλιακών ρολογιών, καθώς και τις γεωμετρικές αρχές που διέπουν τη λειτουργία τους. Η λέξη υπογραμμίζει τη σύνδεση μεταξύ της παρατήρησης, της μέτρησης και της εξαγωγής συμπερασμάτων.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Σχετικός με τον γνώμονα (όργανο μέτρησης ή κρίσης) — Αυτός που ανήκει ή αναφέρεται στον γνώμονα, είτε ως όργανο μέτρησης (π.χ. ηλιακό ρολόι, ξυλουργικό εργαλείο) είτε ως κριτήριο.
2. Ικανός στην κρίση, διακριτικός — Αυτός που διαθέτει την ικανότητα να κρίνει ορθά, να διακρίνει το σωστό από το λάθος.
3. Αναφερόμενος σε κανόνες ή αρχές — Αυτός που σχετίζεται με τη θέσπιση ή την εφαρμογή κανόνων, προτύπων και κριτηρίων.
4. Σχετικός με αποφθέγματα ή γνωμικά — Αυτός που αφορά τη σύνταξη ή τη χρήση σύντομων, διδακτικών προτάσεων (γνωμικών).
5. Επιστημονικός (γεωμετρία, αστρονομία) — Αυτός που σχετίζεται με την επιστήμη της κατασκευής και χρήσης των ηλιακών ρολογιών ή με τις γεωμετρικές αρχές του γνώμονα.
6. Λογικός, κριτικός — Αυτός που αφορά τη λογική σκέψη και την κριτική ανάλυση, την τέχνη της διάκρισης.
7. Πολιτικός, νομοθετικός — Αυτός που σχετίζεται με την ορθή κρίση στην πολιτική διακυβέρνηση και τη θέσπιση δίκαιων νόμων.

Οικογένεια Λέξεων

γνω- (ρίζα του ρήματος γιγνώσκω, σημαίνει «γνωρίζω, αντιλαμβάνομαι, κρίνω»)

Η ρίζα γνω- είναι θεμελιώδης στην αρχαία ελληνική, παράγοντας μια πλούσια οικογένεια λέξεων που περιστρέφονται γύρω από τις έννοιες της γνώσης, της αντίληψης, της κρίσης και της αναγνώρισης. Από την αρχική σημασία του «αντιλαμβάνομαι» ή «μαθαίνω», η ρίζα εξελίχθηκε για να περιλάβει την «κρίση» ως διανοητική λειτουργία, την «άποψη» ως αποτέλεσμα της κρίσης, και τον «κανόνα» ως μέσο για την ορθή κρίση. Κάθε μέλος της οικογένειας αναπτύσσει μια συγκεκριμένη πτυχή αυτής της ευρείας σημασιολογικής περιοχής, από την ενέργεια της γνώσης μέχρι το όργανο της κρίσης και την ιδιότητα που σχετίζεται με αυτήν.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η κεντρική σημασία της κρίσης και του κανόνα, που ενυπάρχει στον «γνωμονικό» όρο, αναδεικνύεται σε σημαντικά κείμενα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΓΝΩΜΟΝΙΚΟΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a revised supplement. Clarendon Press, Oxford, 1996.
• Αριστοτέλης — Ηθικά Νικομάχεια. Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα, 1994.
• Αριστοτέλης — Πολιτικά. Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα, 1994.
• Πλάτων — Πολιτικός. Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα, 1993.
• Ευκλείδης — Στοιχεία. Μετάφραση Σ. Κανέλλου. Εκδόσεις Γεωργιάδης, Αθήνα, 2002.
• Pindar — Pythian Odes. Edited and translated by W. H. Race. Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1997.
• Diels, H. & Kranz, W. — Die Fragmente der Vorsokratiker. Weidmannsche Buchhandlung, Berlin, 1951.