ΕΙΜΑΡΜΕΝΗ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η εἱμαρμένη είναι η «μοίρα, το πεπρωμένο, η αναπόφευκτη τάξη των πραγμάτων», προερχόμενη από την τέλεια μετοχή παθητικού του ρήματος μείρομαι. Η λέξη αυτή, αν και σπάνια στην κλασική αττική πεζογραφία, αποκτά τεράστια σημασία στην ελληνιστική περίοδο, ιδίως στη φιλοσοφία των Στωικών. Για αυτούς, η εἱμαρμένη δεν είναι απλώς μια τυφλή δύναμη, αλλά η λογική και αναπόφευκτη αλληλουχία των αιτίων και αποτελεσμάτων, η οποία ταυτίζεται με τον συμπαντικό Λόγο ή τον Θεό.

Η εἱμαρμένη περιγράφει την καθολική αιτιοκρατία, όπου κάθε γεγονός είναι προκαθορισμένο και συνδέεται με όλα τα προηγούμενα. Δεν αφήνει χώρο για τυχαία γεγονότα, αλλά όλα συμβαίνουν «καθ’ εἱμαρμένην». Αυτή η αντίληψη διαφέρει από την απλή μοίρα (μοῖρα) των Ομηρικών επών, η οποία συχνά μπορούσε να επηρεαστεί από τους θεούς ή τους ανθρώπους. Η εἱμαρμένη των Στωικών είναι μια αδιάσπαστη αλυσίδα, μια «σειρὰ αἰτιῶν» (σειρά αιτίων) που δεν μπορεί να διακοπεί.

Η αποδοχή της εἱμαρμένης ήταν κεντρική στην πρακτική ηθική των Στωικών. Ο άνθρωπος, αν και δεν μπορεί να αλλάξει τα εξωτερικά γεγονότα, μπορεί να αλλάξει τη στάση του απέναντί τους. Η αταραξία και η ευδαιμονία επιτυγχάνονται μέσω της συμφωνίας με τη φύση και την αποδοχή του πεπρωμένου. Η εἱμαρμένη, λοιπόν, δεν είναι καταναγκασμός, αλλά η έκφραση της θείας πρόνοιας και της λογικής τάξης του κόσμου.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Το καθορισμένο μερίδιο, η μοίρα — Η αρχική σημασία, αυτό που έχει διανεμηθεί ή καθοριστεί για κάποιον.
2. Το πεπρωμένο, η αναπόφευκτη τάξη — Η κυρίαρχη σημασία στην ελληνιστική φιλοσοφία, ειδικά στον Στωικισμό, ως η αλυσίδα των αιτίων και αποτελεσμάτων.
3. Η θεία πρόνοια ή ο συμπαντικός Λόγος — Στους Στωικούς, η εἱμαρμένη ταυτίζεται με τη λογική τάξη του κόσμου, που διέπεται από τον Θεό.
4. Η αναγκαιότητα, ο καταναγκασμός — Η ιδέα ότι τα πάντα συμβαίνουν αναγκαστικά, χωρίς δυνατότητα αλλαγής.
5. Η αλληλουχία των αιτίων — Η εἱμαρμένη ως η αδιάσπαστη σειρά των αιτιών που οδηγούν σε κάθε αποτέλεσμα.
6. Η καθολική αιτιοκρατία — Η φιλοσοφική θέση ότι κάθε γεγονός είναι αιτιοκρατικά προσδιορισμένο.

Οικογένεια Λέξεων

μερ-/μορ- (ρίζα του ρήματος μείρομαι, σημαίνει «λαμβάνω μερίδιο, μοιράζομαι»)

Η αρχαιοελληνική ρίζα μερ-/μορ- είναι θεμελιώδης για την κατανόηση εννοιών που σχετίζονται με τη διανομή, το μερίδιο και τον καθορισμό. Από αυτή τη ρίζα προκύπτουν λέξεις που περιγράφουν τόσο την πράξη της διανομής όσο και το αποτέλεσμά της, δηλαδή το μερίδιο ή τη μοίρα. Η σημασία της εξελίσσεται από την απλή έννοια του «λαμβάνω μέρος» σε αυτή του «καθορίζομαι» ή «πεπρωμένο», ειδικά μέσω της παθητικής φωνής. Κάθε μέλος της οικογένειας αυτής φωτίζει μια διαφορετική πτυχή της αρχικής ιδέας του «μοιράσματος».

Στα Αρχαία Κείμενα

Η εἱμαρμένη, ως φιλοσοφικός όρος, απαντάται κυρίως σε κείμενα Στωικών και φιλοσόφων που σχολιάζουν τις ιδέες τους.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΕΙΜΑΡΜΕΝΗ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a Revised Supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Πλάτων — Πολιτεία, Νόμοι.
• Αριστοτέλης — Περί Ψυχής, Μετά τα Φυσικά.
• Διογένης Λαέρτιος — Βίοι Φιλοσόφων.
• Επίκτητος — Διατριβαί.
• Στοβαίος, Ιωάννης — Εκλογαί.
• Long, A. A., Sedley, D. N. — The Hellenistic Philosophers, Vol. 1: Translations of the Principal Sources with Philosophical Commentary. Cambridge University Press, 1987.
• Gould, J. B. — The Philosophy of Chrysippus. State University of New York Press, 1970.