ΥΛΗ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η ὕλη έχει ως πρωταρχική σημασία το «ξύλο», το «δάσος» ή την «ξύλευση». Αυτή η αρχική, συγκεκριμένη σημασία είναι εμφανής στα ομηρικά έπη και στην πρώιμη ελληνική γραμματεία, όπου η ὕλη αναφέρεται στο υλικό που χρησιμοποιείται για κατασκευές ή ως τόπος, το δάσος. Από αυτή την πρακτική χρήση, η λέξη άρχισε να επεκτείνεται σε κάθε είδους «υλικό» ή «πρώτη ύλη» για οποιαδήποτε δημιουργία, είτε πρόκειται για οικοδομή, είτε για συγγραφή, είτε για οποιαδήποτε τέχνη.

Η κορύφωση της σημασιολογικής της εξέλιξης έρχεται με τον Αριστοτέλη, ο οποίος την καθιέρωσε ως θεμελιώδη φιλοσοφικό όρο. Στην αριστοτελική μεταφυσική, η ὕλη είναι το «υπόστρωμα» ή το «υποκείμενο» που δέχεται τη «μορφή» (εἶδος) και αποτελεί την «δυνάμει» ύπαρξη ενός πράγματος, σε αντιδιαστολή με την «ενεργεία» ύπαρξη. Δεν είναι απλώς ένα υλικό, αλλά η δυνατότητα της ύπαρξης, η αρχή της μεταβολής και της γένεσης, χωρίς την οποία δεν μπορεί να υπάρξει τίποτα συγκεκριμένο.

Αυτή η φιλοσοφική διάσταση της ὕλης ως του αδιαμόρφωτου υποστρώματος που αναμένει τη μορφή, επηρέασε βαθύτατα τη δυτική σκέψη, από τους Στωικούς και τους Νεοπλατωνικούς μέχρι τη μεσαιωνική φιλοσοφία και τη σύγχρονη επιστήμη. Η ὕλη, λοιπόν, δεν είναι μόνο το φυσικό υλικό, αλλά και η αφηρημένη έννοια της δυνατότητας και του υποκειμένου κάθε αλλαγής και δημιουργίας.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Δάσος, δασική έκταση, ξυλεία — Η αρχαιότερη και πιο κυριολεκτική σημασία, όπως στον Όμηρο («ὕλην τε πρῶτον καὶ δένδρεα μακρά τέμνοντες» — «Οδύσσεια» ε 238).
2. Ξύλο, καυσόξυλα — Το υλικό που προέρχεται από το δάσος, χρησιμοποιούμενο για κατασκευές ή ως καύσιμο.
3. Υλικό, πρώτη ύλη — Γενικότερα, οποιοδήποτε υλικό χρησιμοποιείται για την κατασκευή ή δημιουργία κάτι (π.χ. «ὕλη γραφῆς» — υλικό γραφής).
4. Θέμα, αντικείμενο μελέτης — Η ύλη ως το περιεχόμενο ή το αντικείμενο μιας συζήτησης, ενός βιβλίου ή μιας επιστήμης.
5. Φιλοσοφική ύλη, υπόστρωμα — Στην αριστοτελική φιλοσοφία, το αδιαμόρφωτο υπόστρωμα που δέχεται τη μορφή και αποτελεί τη δυνατότητα (δυνάμει) ενός όντος.
6. Στρατιωτικές προμήθειες, εφόδια — Στρατιωτικός όρος για τα αναγκαία υλικά και εφόδια ενός στρατού.
7. Σωματική υπόσταση, σάρκα — Σε μεταγενέστερους συγγραφείς, η ύλη ως το υλικό μέρος του ανθρώπου, σε αντιδιαστολή με το πνεύμα.
8. Πηγή, αιτία — Μεταφορικά, η ύλη ως η αρχή ή η αιτία από την οποία προέρχεται κάτι.

Οικογένεια Λέξεων

ὑλ- (ρίζα του ὕλη, σημαίνει «ξύλο, υλικό»)

Η ρίζα ὑλ- αποτελεί τη βάση μιας οικογένειας λέξεων που αρχικά σχετίζονται με το «ξύλο» και το «δάσος», και στη συνέχεια επεκτείνονται στην ευρύτερη έννοια του «υλικού» και της «ύλης» ως φιλοσοφικής αρχής. Η ρίζα αυτή ανήκει στο αρχαιότερο στρώμα της ελληνικής γλώσσας και η σημασιολογική της εξέλιξη αντικατοπτρίζει την ανάπτυξη της ελληνικής σκέψης από το συγκεκριμένο στο αφηρημένο. Κάθε μέλος της οικογένειας διατηρεί μια σύνδεση με την ιδέα του φυσικού υποστρώματος ή της υλικής υπόστασης.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία από τα πιο σημαντικά χωρία που αναδεικνύουν την εξέλιξη της σημασίας της ὕλης:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΥΛΗ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a revised supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Αριστοτέλης — Φυσικά. Μετάφραση, σχόλια, εισαγωγή: Β. Κάλφας. Αθήνα: Νήσος, 2009.
• Αριστοτέλης — Μετά τα Φυσικά. Μετάφραση, σχόλια, εισαγωγή: Β. Κάλφας. Αθήνα: Νήσος, 2017.
• Πλάτων — Τίμαιος. Μετάφραση: Β. Κάλφας. Αθήνα: Πόλις, 2011.
• Όμηρος — Οδύσσεια. Κείμενο, μετάφραση, σχόλια: Δ. Ν. Μαρωνίτης. Αθήνα: Στιγμή, 2002.
• Kirk, G. S., Raven, J. E., Schofield, M. — The Presocratic Philosophers: A Critical History with a Selection of Texts. Cambridge: Cambridge University Press, 1983.
• Long, A. A., Sedley, D. N. — The Hellenistic Philosophers. Cambridge: Cambridge University Press, 1987.
• Πλωτίνος — Εννεάδες. Μετάφραση, σχόλια: Π. Καλλιγάς. Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών, 2004.