ΥΠΟΣΤΑΣΙΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η ἀρχική σημασία της ὑπόστασις είναι «η πράξη του να στέκεσαι κάτω από κάτι», «υποστήριξη, θεμέλιο». Από αυτή την κυριολεκτική χρήση, η λέξη απέκτησε μεταφορικές και φιλοσοφικές διαστάσεις, περιγράφοντας οτιδήποτε βρίσκεται ως βάση ή υπόστρωμα.

Στην ελληνιστική φιλοσοφία, και ιδίως στους Στωικούς, η ὑπόστασις χρησιμοποιείται για να δηλώσει την «πραγματική ύπαρξη» ή την «ουσία» ενός πράγματος, σε αντιδιαστολή με την απλή εμφάνιση. Αργότερα, στους Νεοπλατωνικούς, όπως στον Πλωτίνο, οι «Υποστάσεις» (Εν, Νους, Ψυχή) αποτελούν τα θεμελιώδη επίπεδα της πραγματικότητας που εκπορεύονται από την Πρώτη Αρχή.

Η λέξη απέκτησε κεντρική σημασία στη χριστιανική θεολογία, ιδιαίτερα στις δογματικές διαμάχες για την Αγία Τριάδα και τη Χριστολογία. Οι Πατέρες της Εκκλησίας, κυρίως οι Καππαδόκες, χρησιμοποίησαν την ὑπόστασις για να περιγράψουν τα τρία διακριτά «Πρόσωπα» της Αγίας Τριάδας (Πατήρ, Υιός, Άγιο Πνεύμα), τα οποία μοιράζονται την ίδια «Ουσία» (φύση). Έτσι, η ὑπόστασις κατέληξε να σημαίνει την ατομική, συγκεκριμένη ύπαρξη ή το πρόσωπο, διαχωρίζοντας την από την κοινή ουσία.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Στάση κάτω από, υποστήριξη, θεμέλιο — Η κυριολεκτική και αρχική σημασία, αναφερόμενη σε κάτι που στέκεται κάτω από άλλο, παρέχοντας στήριξη. Π.χ. «ἡ ὑπόστασις τῆς οἰκίας» (το θεμέλιο του σπιτιού).
2. Ίζημα, κατακάθι — Μια φυσική, συγκεκριμένη σημασία που αναφέρεται σε αυτό που «κάθεται κάτω» σε ένα υγρό, σχηματίζοντας ένα ίζημα. Αττικός συγγραφέας, π.χ. «ἡ ὑπόστασις τοῦ οἴνου».
3. Ουσία, πραγματική ύπαρξη, υπόστρωμα — Φιλοσοφική σημασία, ιδιαίτερα στους Στωικούς και Νεοπλατωνικούς, όπου δηλώνει την υποκείμενη, αληθινή φύση ή την πραγματική ύπαρξη ενός πράγματος, σε αντιδιαστολή με την επιφανειακή του εμφάνιση.
4. Εμπιστοσύνη, βεβαιότητα, προσδοκία — Σημασία που αναπτύχθηκε στην Κοινή Ελληνιστική και στην Καινή Διαθήκη, όπου η ὑπόστασις δηλώνει τη σταθερή πεποίθηση, την εμπιστοσύνη ή την εγγύηση για κάτι που αναμένεται. Π.χ. «πίστις ἐλπιζομένων ὑπόστασις» (Εβρ. 11:1).
5. Πρόσωπο, ατομική ύπαρξη — Η κεντρική θεολογική σημασία, κυρίως από τους Καππαδόκες Πατέρες, για να περιγράψει τα διακριτά πρόσωπα της Αγίας Τριάδας ή τη διπλή φύση του Χριστού, ως συγκεκριμένη, ατομική ύπαρξη.
6. Συγκεκριμένη πραγματικότητα, ενυπόστατη ύπαρξη — Γενικότερη φιλοσοφική και θεολογική χρήση που τονίζει την ύπαρξη ενός πράγματος ως πραγματικής, διακριτής οντότητας, όχι απλώς ως ιδέας ή αφηρημένης έννοιας.

Οικογένεια Λέξεων

στα- / στη- (ρίζα του ρήματος ἵστημι)

Η ρίζα στα- / στη- προέρχεται από το πανάρχαιο ελληνικό ρήμα ἵστημι, που σημαίνει «στέκομαι», «τοποθετώ», «ιδρύω». Αυτή η ρίζα είναι θεμελιώδης για την ελληνική γλώσσα, εκφράζοντας την έννοια της σταθερότητας, της θέσης, της ύπαρξης και της εγκατάστασης. Μέσω προθεμάτων και καταλήξεων, παράγει μια τεράστια οικογένεια λέξεων που καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα σημασιών, από την απλή φυσική στάση έως τις πιο αφηρημένες φιλοσοφικές και θεολογικές έννοιες της ύπαρξης και της ουσίας. Η λέξη ὑπόστασις αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγμα αυτής της σημασιολογικής εξέλιξης, ξεκινώντας από την κυριολεκτική «στάση κάτω από» και φτάνοντας στην «ουσία» και το «πρόσωπο».

Στα Αρχαία Κείμενα

Η σημασία της ὑπόστασις αναδεικνύεται μέσα από κείμενα που σημάδεψαν την ιστορία της φιλοσοφίας και της θεολογίας:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΥΠΟΣΤΑΣΙΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a revised supplement. Clarendon Press, Oxford, 1996.
• Lampe, G. W. H. — A Patristic Greek Lexicon. Clarendon Press, Oxford, 1961.
• Bauer, W., Arndt, W. F., Gingrich, F. W., Danker, F. W. — A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature. 3rd ed. University of Chicago Press, 2000.
• Plotinus — Enneads. Translated by Stephen MacKenna. Penguin Classics, 1991.
• Μέγας Βασίλειος — Επιστολαί. PG 32.
• Γρηγόριος Νύσσης — Κατά Ευνομίου. PG 45.
• Ελληνική Βιβλική Εταιρεία — Η Καινή Διαθήκη: Κείμενο και Ερμηνευτική Απόδοση. Αθήνα, 1997.