ΙΕΡΑΡΧΙΑ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η ἱεραρχία, αν και δεν είναι λέξη της κλασικής αρχαιότητας με τη σημερινή της έννοια, αποτελεί σύνθετο όρο που προέρχεται από το ἱερός («ιερός, άγιος») και το ἀρχή («αρχή, εξουσία, τάξη»). Η λέξη εμφανίζεται κυρίως στη χριστιανική γραμματεία, και ειδικότερα στα έργα του Ψευδο-Διονυσίου του Αρεοπαγίτη, όπου αποκτά την τεχνική της σημασία ως «ιερή τάξη» ή «ιερή διακυβέρνηση».

Η έννοια της ιεραρχίας περιγράφει ένα σύστημα ή μια δομή όπου τα στοιχεία, οι άνθρωποι ή οι οντότητες ταξινομούνται σε διαδοχικά επίπεδα εξουσίας, κύρους ή σημασίας. Κάθε επίπεδο είναι υποταγμένο στο αμέσως ανώτερο και ασκεί εξουσία στο αμέσως κατώτερο. Αυτή η δομή μπορεί να είναι αυστηρά καθορισμένη, όπως στην εκκλησιαστική ή στρατιωτική οργάνωση, ή πιο αφηρημένη, όπως στην ιεραρχία των ιδεών ή των αξιών.

Στην αρχαία ελληνική σκέψη, αν και ο όρος ἱεραρχία δεν χρησιμοποιούνταν, η ιδέα της διαβαθμισμένης τάξης ήταν παρούσα. Ο Πλάτων, για παράδειγμα, στην «Πολιτεία» του, περιγράφει μια ιεραρχία ψυχικών μερών και κοινωνικών τάξεων, καθώς και μια ιεραρχία των Ιδεών, με την Ιδέα του Αγαθού στην κορυφή. Η στωική φιλοσοφία επίσης αναγνώριζε μια κοσμική τάξη με διαβαθμίσεις. Ωστόσο, η συστηματική ανάπτυξη του όρου και της έννοιας ως «ιερή διακυβέρνηση» ή «ιερή τάξη» ανήκει στην ύστερη αρχαιότητα και στο Βυζάντιο.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Ιερή τάξη, ιερή διακυβέρνηση — Η πρωταρχική σημασία όπως αναπτύχθηκε από τον Ψευδο-Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη, αναφερόμενη στην τάξη των αγγελικών χορών ή των εκκλησιαστικών βαθμίδων.
2. Σύστημα διαβαθμισμένης εξουσίας — Γενικότερη έννοια που περιγράφει οποιαδήποτε δομή όπου τα μέλη ή τα στοιχεία είναι ταξινομημένα σε επίπεδα εξουσίας ή κύρους, από το ανώτερο στο κατώτερο.
3. Εκκλησιαστική ιεραρχία — Η οργάνωση της Εκκλησίας σε επισκόπους, πρεσβυτέρους, διακόνους κ.λπ., με σαφείς βαθμίδες εξουσίας και λειτουργίας.
4. Κοσμική ιεραρχία — Η εφαρμογή της έννοιας σε μη θρησκευτικά πλαίσια, όπως η στρατιωτική, διοικητική ή κοινωνική ιεραρχία.
5. Ιεραρχία αξιών ή ιδεών — Η ταξινόμηση εννοιών, αρχών ή αξιών κατά σειρά σπουδαιότητας ή προτεραιότητας.
6. Ουράνια ιεραρχία — Στη θεολογία, η διάταξη των αγγελικών δυνάμεων σε χορούς και τάξεις, όπως περιγράφεται από τον Ψευδο-Διονύσιο.
7. Κοινωνική διαστρωμάτωση — Η διάταξη των κοινωνικών ομάδων ή ατόμων σε επίπεδα κύρους, πλούτου ή δύναμης.

Οικογένεια Λέξεων

ἱερός-ἀρχ- (ρίζες του ἱερός «ιερός» και ἀρχή «εξουσία, τάξη»)

Η λέξη ἱεραρχία αποτελεί σύνθεση δύο αρχετυπικών ελληνικών ριζών, του ἱερός και του ἀρχή, οι οποίες από κοινού δημιουργούν την έννοια της «ιερής τάξης» ή «ιερής εξουσίας». Η ρίζα ἱερός αναφέρεται στο θείο, το άγιο και το αφιερωμένο, ενώ η ρίζα ἀρχ- δηλώνει την έναρξη, την κυριαρχία, την εξουσία και την τάξη. Η συνύπαρξη αυτών των δύο ριζών σε μια λέξη υπογραμμίζει την ελληνική τάση να δομεί τον κόσμο με βάση αρχές που συνδέουν το πνευματικό με το οργανωτικό. Κάθε μέλος της οικογένειας αυτής αναδεικνύει μια πτυχή αυτής της σύνθετης έννοιας, είτε ως άμεσο παράγωγο της ἱεραρχίας είτε ως λέξη που προέρχεται από μία εκ των δύο συστατικών ριζών, αλλά συνεισφέρει στην ευρύτερη σημασιολογική της σφαίρα.

Στα Αρχαία Κείμενα

Ο Ψευδο-Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης είναι η κύρια πηγή για την κατανόηση της αρχικής χρήσης του όρου.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΙΕΡΑΡΧΙΑ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon. Oxford: Clarendon Press, 1940.
• Ψευδο-Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης — Περί της Ουρανίας Ιεραρχίας. PG 3, 119-370.
• Ψευδο-Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης — Περί της Εκκλησιαστικής Ιεραρχίας. PG 3, 370-584.
• Πλάτων — Πολιτεία.
• Αριστοτέλης — Μετά τα Φυσικά.
• Bauer, W., Arndt, W. F., Gingrich, F. W., Danker, F. W. — A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature. 3rd ed. Chicago: University of Chicago Press, 2000.
• Lampe, G. W. H. — A Patristic Greek Lexicon. Oxford: Clarendon Press, 1961.