ΚΑΤΑΦΑΣΙΣ

Ορισμός

Κατάφασις (κατάφασις, ἡ) είναι η πράξη ή το αποτέλεσμα του καταφάσκειν, δηλαδή της δήλωσης, της επιβεβαίωσης ή της συγκατάθεσης. Στην κλασική ελληνική φιλοσοφία, και ιδίως στη λογική του Αριστοτέλη, αποτελεί τον θεμελιώδη όρο για την καταφατική πρόταση, την οποία ορίζει ως «δήλωση περί του ότι κάτι υπάρχει ή συμβαίνει» (π.χ. «ο άνθρωπος είναι θνητός»). Αντιτίθεται στην ἀπόφασις, την αρνητική πρόταση («ο άνθρωπος δεν είναι αθάνατος»), και μαζί συγκροτούν τις δύο βασικές μορφές της κρίσης.

Η σημασία της κατάφασις επεκτείνεται πέρα από την τυπική λογική. Στη ρητορική, υποδηλώνει μια σαφή και κατηγορηματική δήλωση. Στην καθημερινή γλώσσα, μπορεί να σημαίνει απλώς την επιβεβαίωση ενός γεγονότος ή την παροχή συγκατάθεσης σε μια πρόταση. Η χρήση της υπογραμμίζει την ενεργητική πράξη της ομιλίας που επιβεβαιώνει, αντί να αρνείται ή να αμφισβητεί.

Στη θεολογία, η κατάφασις αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα ως βάση της «καταφατικής θεολογίας» (θεολογία καταφατική). Αυτή η προσέγγιση επιδιώκει να κατανοήσει και να περιγράψει τον Θεό μέσω θετικών δηλώσεων για τις ιδιότητές Του (π.χ. «ο Θεός είναι αγάπη», «ο Θεός είναι παντοδύναμος»), σε αντίθεση με την «αποφατική θεολογία» που προσεγγίζει τον Θεό μέσω της άρνησης όσων δεν είναι (π.χ. «ο Θεός δεν είναι υλικός»). Η κατάφασις, λοιπόν, είναι η γλωσσική και εννοιολογική πράξη με την οποία ορίζουμε και αποδίδουμε χαρακτηριστικά, είτε σε λογικές προτάσεις είτε σε θεολογικές αλήθειες.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Λογική δήλωση, επιβεβαίωση — Στην αριστοτελική λογική, η καταφατική πρόταση που δηλώνει ότι κάτι υπάρχει ή ισχύει για κάτι άλλο. Αντίθετη της ἀπόφασις.
2. Θετική δήλωση, ισχυρισμός — Γενικότερη σημασία, μια δήλωση που επιβεβαιώνει την αλήθεια ή την ύπαρξη κάποιου πράγματος.
3. Συγκατάθεση, συναίνεση — Η πράξη του να συμφωνεί κανείς με κάτι, να δίνει την έγκρισή του.
4. Ρητορική επιβεβαίωση — Στη ρητορική, μια κατηγορηματική και σαφής διατύπωση που ενισχύει ένα επιχείρημα.
5. Θεολογική καταφατική προσέγγιση — Η μέθοδος της καταφατικής θεολογίας, η οποία προσπαθεί να περιγράψει τον Θεό μέσω θετικών ιδιοτήτων και χαρακτηριστικών.
6. Εγκαθίδρυση, καθιέρωση — Σε ορισμένα πλαίσια, μπορεί να υποδηλώνει την επιβεβαίωση ή την καθιέρωση μιας κατάστασης ή αρχής.

Οικογένεια Λέξεων

φημι- / φασ- (ρίζα του ρήματος φημί, σημαίνει «λέγω, δηλώνω»)

Η ρίζα φημι- (ή φασ- σε άλλες μορφές) αποτελεί τον πυρήνα μιας εκτεταμένης οικογένειας λέξεων στην αρχαία ελληνική, όλες σχετιζόμενες με την πράξη της ομιλίας, της δήλωσης, της αποκάλυψης ή της εμφάνισης. Από το απλό «λέγω» του ρήματος φημί, η ρίζα αυτή παράγει ουσιαστικά που περιγράφουν την ίδια την ομιλία (φάσις, φήμη) ή τις διάφορες μορφές της (κατάφασις, ἀπόφασις, ἔμφασις, πρόφασις). Η σημασιολογική της εμβέλεια καλύπτει τόσο την απλή εκφορά του λόγου όσο και τις πιο σύνθετες λογικές και ρητορικές λειτουργίες του. Κάθε μέλος της οικογένειας προσθέτει μια απόχρωση στην κεντρική ιδέα της «δήλωσης» ή της «φανέρωσης».

Στα Αρχαία Κείμενα

Η κατάφασις, ως τεχνικός όρος, απαντάται κυρίως σε φιλοσοφικά και θεολογικά κείμενα. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα προέρχεται από τον Αριστοτέλη:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΚΑΤΑΦΑΣΙΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, Oxford University Press, 9th ed., 1940.
• Αριστοτέλης — Περὶ Ἑρμηνείας, εκδ. Loeb Classical Library, Harvard University Press.
• Πλάτων — Σοφιστής, εκδ. Loeb Classical Library, Harvard University Press.
• Lampe, G. W. H. — A Patristic Greek Lexicon, Oxford University Press, 1961.
• Pseudo-Dionysius the Areopagite — The Divine Names, εκδ. Paulist Press, 1987.
• Proclus — The Elements of Theology, εκδ. Oxford University Press, 2nd ed., 1963.