ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ

Ορισμός

Η λέξη «κατηγορία» (κατηγορία, ἡ) προέρχεται από το ρήμα «κατηγορέω», το οποίο σημαίνει «μιλάω εναντίον κάποιου στην αγορά» ή «κατηγορώ». Η αρχική και κυρίαρχη σημασία της στην κλασική ελληνική ήταν αυτή της «κατηγορίας» ή «πράξης κατηγορίας» σε νομικό ή πολιτικό πλαίσιο. Ήταν η επίσημη δήλωση ενοχής ή αδικήματος εναντίον κάποιου, συχνά ενώπιον δικαστηρίου ή συνέλευσης.

Με την πάροδο του χρόνου, και ιδίως με τον Αριστοτέλη, η σημασία της λέξης διευρύνθηκε και απέκτησε μια βαθιά φιλοσοφική διάσταση. Ο Αριστοτέλης χρησιμοποίησε τον όρο «κατηγορία» για να περιγράψει τους δέκα θεμελιώδεις τρόπους με τους οποίους μπορεί να ειπωθεί κάτι για ένα υποκείμενο, δηλαδή τους τρόπους ύπαρξης ή τα είδη των κατηγορημάτων. Αυτές οι δέκα κατηγορίες (όπως η ουσία, η ποιότητα, η ποσότητα, η σχέση, ο τόπος, ο χρόνος κ.ά.) αποτέλεσαν τη βάση για την οργάνωση της γνώσης και της λογικής στην δυτική φιλοσοφία.

Έτσι, η «κατηγορία» εξελίχθηκε από μια συγκεκριμένη νομική πράξη σε ένα καθολικό εργαλείο για την ταξινόμηση και την ανάλυση της πραγματικότητας και της γλώσσας. Η διπλή αυτή φύση της, ως κατηγορία-πράξη και κατηγορία-έννοια, την καθιστά μία από τις πιο σημαντικές και πολυσύνθετες λέξεις της ελληνικής γλώσσας.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Επίσημη κατηγορία, δίωξη — Η πράξη της απαγγελίας κατηγορίας εναντίον κάποιου σε νομικό ή πολιτικό πλαίσιο.
2. Κατηγορητήριο — Το σύνολο των κατηγοριών ή η γραπτή δήλωση της κατηγορίας.
3. Απολογία, υπεράσπιση (ως αντίθετο) — Συχνά χρησιμοποιείται σε αντιδιαστολή με την «ἀπολογία», υποδηλώνοντας την πλευρά της δίωξης.
4. Φιλοσοφική κατηγορία (Αριστοτέλης) — Ένας από τους δέκα τρόπους με τους οποίους ένα πράγμα μπορεί να κατηγορηθεί ή να δηλωθεί για ένα υποκείμενο (π.χ. ουσία, ποιότητα, ποσότητα).
5. Είδος, γένος, τάξη — Γενικότερη σημασία ταξινόμησης, βασισμένη στην αριστοτελική χρήση, για να δηλώσει μια κλάση ή ομάδα πραγμάτων.
6. Κατηγόρημα (γραμματική) — Ο όρος που δηλώνει κάτι για το υποκείμενο μιας πρότασης, ως γραμματική έννοια.

Οικογένεια Λέξεων

ἀγορ- (ρίζα του ουσιαστικού ἀγορά)

Η ρίζα ἀγορ- προέρχεται από το ουσιαστικό «ἀγορά», που αρχικά σήμαινε τον τόπο συνάθροισης του λαού, την πλατεία ή την αγορά. Από αυτή τη βασική έννοια της «συνάθροισης» και του «δημόσιου χώρου», αναπτύχθηκε η σημασία της «δημόσιας ομιλίας» μέσω του ρήματος «ἀγορεύω». Η οικογένεια λέξεων που παράγεται από αυτή τη ρίζα περιστρέφεται γύρω από την πράξη της ομιλίας, της διακήρυξης, και ειδικότερα, της ομιλίας σε ένα επίσημο ή δημόσιο πλαίσιο, όπως η κατηγορία σε δικαστήριο.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η διπλή φύση της «κατηγορίας» αναδεικνύεται σε σημαντικά κείμενα της αρχαίας γραμματείας, από τη ρητορική μέχρι τη φιλοσοφία.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon. Oxford University Press, 9th ed., 1940.
• Αριστοτέλης — Κατηγορίαι.
• Δημοσθένης — Λόγοι.
• Λυσίας — Λόγοι.
• Θουκυδίδης — Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου.
• Bauer, W., Arndt, W. F., Gingrich, F. W., Danker, F. W. — A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature. University of Chicago Press, 3rd ed., 2000.