ΚΑΘΑΡΣΙΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η κάθαρσις (από το ρήμα καθαίρω) ορίζεται πρωτίστως ως «καθαρισμός, εξαγνισμός, εκκαθάριση». Η λέξη περιγράφει μια ποικιλία διαδικασιών που αποσκοπούν στην απομάκρυνση του ακάθαρτου, του ανεπιθύμητου ή του επιβλαβούς, είτε σε φυσικό, είτε σε τελετουργικό, είτε σε ψυχικό, είτε σε πνευματικό επίπεδο.

Στην ιατρική, η κάθαρσις αναφέρεται στην εκκαθάριση του σώματος από βλαβερές ουσίες, συχνά μέσω εμετού, διάρροιας ή άλλων εκκρίσεων. Ο Ιπποκράτης και οι διάδοχοί του χρησιμοποιούσαν τον όρο για να περιγράψουν την αποβολή των «κακών χυμών» που προκαλούσαν ασθένειες, αποκαθιστώντας έτσι την ισορροπία του οργανισμού.

Στο θρησκευτικό και τελετουργικό πλαίσιο, η κάθαρσις ήταν μια απαραίτητη προϋπόθεση για την προσέγγιση του θείου. Περιλάμβανε πλύσεις, νηστείες, θυσίες και άλλες τελετές που αποσκοπούσαν στην απομάκρυνση της μιασματικής ρύπανσης (μίασμα) πριν από την είσοδο σε ιερούς χώρους ή την τέλεση ιερών πράξεων. Αυτή η τελετουργική κάθαρση ήταν κεντρική στις μυστηριακές λατρείες και στις πρακτικές των Ορφικών και Πυθαγορείων.

Στη φιλοσοφία, ιδιαίτερα στον Πλάτωνα, η κάθαρσις αποκτά μια μεταφορική και πνευματική διάσταση. Αναφέρεται στην απελευθέρωση της ψυχής από τις δεσμεύσεις και τις επιθυμίες του σώματος, καθώς και από τις πλάνες των αισθήσεων, προκειμένου να προσεγγίσει την αλήθεια και τον κόσμο των Ιδεών. Για τον Πλάτωνα, η φιλοσοφία είναι η υπέρτατη κάθαρση.

Τέλος, η πιο διάσημη χρήση του όρου είναι στην αριστοτελική θεωρία της τραγωδίας. Στα «Ποιητικά», ο Αριστοτέλης περιγράφει την κάθαρση ως την επίδραση που έχει η τραγωδία στο κοινό, προκαλώντας «έλεος και φόβο» και οδηγώντας στην «κάθαρσιν τῶν τοιούτων παθημάτων», δηλαδή στην εκτόνωση ή εξυγίανση αυτών των συναισθημάτων. Η ακριβής ερμηνεία αυτής της «κάθαρσης» έχει αποτελέσει αντικείμενο ατελείωτων συζητήσεων, με προτάσεις που κυμαίνονται από την ηθική εξυγίανση έως την ψυχολογική εκτόνωση.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Τελετουργικός/Θρησκευτικός Εξαγνισμός — Η απομάκρυνση της μίασμας ή της ακαθαρσίας μέσω τελετών, θυσιών ή πλύσεων, απαραίτητη για την προσέγγιση του θείου ή την είσοδο σε ιερούς χώρους (π.χ. σε μυστηριακές λατρείες).
2. Ιατρική Εκκαθάριση/Πύρωση — Η αποβολή βλαβερών ουσιών από το σώμα (π.χ. μέσω εμετού, διάρροιας) για την αποκατάσταση της υγείας και της ισορροπίας των χυμών, όπως στην ιπποκρατική ιατρική.
3. Φιλοσοφική/Πνευματική Αγνότητα — Η απελευθέρωση της ψυχής από τις δεσμεύσεις του σώματος, τις πλάνες των αισθήσεων και τις υλικές δεσμεύσεις, με σκοπό την επίτευξη της γνώσης και της αλήθειας (κυρίως στον Πλάτωνα).
4. Τραγική Κάθαρση — Η επίδραση της τραγωδίας στο κοινό, που μέσω του ελέους και του φόβου οδηγεί στην εκτόνωση, εξυγίανση ή κάθαρση των παθών (Αριστοτέλης, «Ποιητικά»).
5. Ηθική/Ψυχική Εξυγίανση — Η διαδικασία απαλλαγής από ηθικά ελαττώματα, ενοχές ή ψυχικά βάρη, οδηγώντας σε μια κατάσταση εσωτερικής καθαρότητας και ηρεμίας.
6. Αποβολή/Εκκαθάριση — Γενικότερη έννοια της απομάκρυνσης ανεπιθύμητων στοιχείων από ένα σύστημα, ένα χώρο ή μια κατάσταση, είτε κυριολεκτικά είτε μεταφορικά.
7. Λύτρωση/Εξιλέωση — Η επίτευξη συγχώρεσης ή αποκατάστασης μετά από μια πράξη που προκάλεσε μίασμα ή ενοχή, συχνά μέσω τελετουργικών μέσων.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία κλασικά χωρία αναδεικνύουν τις διαφορετικές διαστάσεις της κάθαρσης στην αρχαία ελληνική σκέψη.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΚΑΘΑΡΣΙΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon. Oxford: Clarendon Press, 1940.
• Αριστοτέλης — Ποιητικά. Εκδόσεις Πάπυρος, 1972.
• Πλάτων — Φαίδων. Εκδόσεις Κάκτος, 1993.
• Αισχύλος — Ευμενίδες. Εκδόσεις Κάκτος, 1993.
• Dodds, E. R. — Οι Έλληνες και το Παράλογο. Μετάφραση Σ. Γεωργούδη. Αθήνα: Εκδόσεις Καρδαμίτσα, 1996.
• Else, G. F. — Aristotle's Poetics: The Argument. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1957.
• Jaeger, W. — Paideia: The Ideals of Greek Culture. Τόμος Ι. Μετάφραση Γ. Βαμβαλής. Αθήνα: Εκδόσεις Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2006.