ΚΑΘΕΣΤΩΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η λέξη «καθεστώς» είναι το ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο του παθητικού παρακειμένου του ρήματος «καθίστημι», που σημαίνει «το καθιστάμενον, το κατεστημένον, η τάξις, η κατάστασις». Αρχικά περιέγραφε μια εγκατεστημένη τάξη πραγμάτων, μια καθορισμένη κατάσταση ή ρύθμιση, χωρίς απαραίτητα να φέρει την πολιτική χροιά που απέκτησε αργότερα. Η χρήση της εντοπίζεται σε κείμενα που περιγράφουν γενικές καταστάσεις ή θεσμικές ρυθμίσεις.

Στην κλασική ελληνική γραμματεία, ιδίως σε συγγραφείς όπως ο Θουκυδίδης, ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης, το «καθεστώς» εξελίχθηκε για να αναφέρεται στην πραγματική, λειτουργική πολιτική ή κοινωνική διάταξη μιας πόλης-κράτους ή μιας κοινότητας. Διακρίνεται από την «πολιτεία» (που μπορεί να είναι η ιδανική ή νομική συνταγματική μορφή) και τους «νόμους» (τις επιμέρους διατάξεις), καθώς το «καθεστώς» υποδηλώνει την εν ενεργεία, εδραιωμένη τάξη, είτε αυτή είναι επίσημη είτε άτυπη.

Η σημασία της λέξης περιλαμβάνει το σύνολο των θεσμών, των αρχών και των πρακτικών που διέπουν τη διακυβέρνηση και την κοινωνική οργάνωση. Ενώ στη νεοελληνική και σε άλλες σύγχρονες γλώσσες ο όρος «καθεστώς» (regime) συχνά φέρει αρνητική χροιά, υποδηλώνοντας αυταρχικά ή μη δημοκρατικά συστήματα, στην αρχαία ελληνική ήταν κατά κύριο λόγο περιγραφικός, αναφερόμενος σε οποιαδήποτε εγκατεστημένη μορφή διακυβέρνησης ή κοινωνικής οργάνωσης.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Η εγκατεστημένη τάξη, η καθιερωμένη κατάσταση πραγμάτων — Η πρωταρχική σημασία, αναφερόμενη σε οποιαδήποτε παγιωμένη διάταξη ή κατάσταση, κοινωνική ή θεσμική.
2. Το πολιτικό σύστημα, η μορφή διακυβέρνησης — Η κυρίαρχη σημασία στην κλασική πολιτική σκέψη, περιγράφοντας την de facto μορφή διακυβέρνησης ενός κράτους (π.χ. δημοκρατικό καθεστώς, ολιγαρχικό καθεστώς).
3. Η κοινωνική ή οικονομική δομή μιας κοινότητας — Αναφέρεται στο σύνολο των δομών και των σχέσεων που καθορίζουν την οργάνωση μιας κοινωνίας ή οικονομίας.
4. Η θεσμική ρύθμιση, ο κανονισμός — Η καθιέρωση συγκεκριμένων κανόνων ή διαδικασιών που διέπουν τη λειτουργία ενός οργανισμού ή μιας δραστηριότητας.
5. Η φυσική ή ψυχολογική κατάσταση ενός ατόμου — Σπανιότερη χρήση, περιγράφοντας μια παγιωμένη κατάσταση υγείας ή ψυχικής διάθεσης.
6. Το σύνολο των νόμων και των αρχών που διέπουν μια οντότητα — Η συνολική νομική και ηθική βάση πάνω στην οποία λειτουργεί ένα σύστημα ή ένας θεσμός.

Οικογένεια Λέξεων

στα-/στη- (ρίζα του ἵστημι, σημαίνει «στέκομαι, τοποθετώ, εγκαθιστώ»)

Η αρχαιοελληνική ρίζα στα-/στη- είναι θεμελιώδης για την κατανόηση εννοιών που αφορούν τη στάση, την τοποθέτηση, την ίδρυση και τη σταθερότητα. Από αυτήν προέρχεται το πανάρχαιο ρήμα «ἵστημι», το οποίο έχει τόσο μεταβατική («τοποθετώ, εγκαθιστώ») όσο και αμετάβατη («στέκομαι») σημασία. Η ρίζα αυτή, που ανήκει στο αρχαιότερο στρώμα της ελληνικής γλώσσας, είναι εξαιρετικά παραγωγική, δημιουργώντας μια πλούσια οικογένεια λέξεων που περιγράφουν καταστάσεις, συστήματα και θεσμούς, συχνά με τη βοήθεια προθεμάτων που προσδίδουν συγκεκριμένες αποχρώσεις στην έννοια της εγκατάστασης ή της θέσης.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία σημαντικά χωρία από την αρχαία ελληνική γραμματεία που αναδεικνύουν τη χρήση του «καθεστώς»:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΚΑΘΕΣΤΩΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon. Oxford: Clarendon Press, 1940.
• Θουκυδίδης — Ιστορίαι. Εκδόσεις Loeb Classical Library.
• Πλάτων — Νόμοι. Εκδόσεις Loeb Classical Library.
• Αριστοτέλης — Πολιτικά. Εκδόσεις Loeb Classical Library.
• Bauer, W., Arndt, W. F., Gingrich, F. W., Danker, F. W. — A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature. Chicago: University of Chicago Press, 2000.
• Montanari, F. — GEI: Grande Dizionario Greco-Italiano. Torino: Loescher, 2013.
• Chantraine, P. — Dictionnaire étymologique de la langue grecque. Paris: Klincksieck, 1968-1980.