ΚΑΤΗΓΟΡΗΜΑ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, το κατηγόρημα (τό) σημαίνει αρχικά «κατηγορία, πράξη κατηγορίας» ή «κατηγορητήριο». Η λέξη προέρχεται από το ρήμα κατηγορέω, το οποίο στην κλασική Αθήνα σήμαινε «μιλάω εναντίον κάποιου στην αγορά», δηλαδή «κατηγορώ» σε δικαστικό πλαίσιο. Αυτή η νομική και ρητορική χρήση είναι κυρίαρχη στους ρήτορες και τους ιστορικούς της κλασικής περιόδου.

Η σημασία της λέξης μετατοπίστηκε δραματικά με τον Αριστοτέλη, ο οποίος την καθιέρωσε ως θεμελιώδη όρο στη λογική και την οντολογία του. Στα «Κατηγορίαι» του, το κατηγόρημα είναι αυτό που λέγεται για ένα υποκείμενο (ὑποκείμενον), είτε ως ουσία, είτε ως ποιότητα, ποσότητα, σχέση, τόπος, χρόνος, θέση, έξις, ποιείν, πάσχειν. Έτσι, από μια πράξη ομιλίας, το κατηγόρημα έγινε ο ίδιος ο προσδιορισμός ή η ιδιότητα που αποδίδεται σε κάτι, αποτελώντας ένα από τα δέκα είδη του όντος.

Η αριστοτελική διάκριση μεταξύ υποκειμένου και κατηγορήματος αποτέλεσε τη βάση για τη δυτική λογική και μεταφυσική για αιώνες. Το κατηγόρημα δεν είναι απλώς ένα γραμματικό στοιχείο, αλλά μια κατηγορία ύπαρξης, ένας τρόπος με τον οποίο το ον μπορεί να εκφραστεί ή να γίνει αντιληπτό. Η κατανόηση αυτής της έννοιας είναι κλειδί για την προσέγγιση της αριστοτελικής σκέψης και της φιλοσοφίας της γλώσσας.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Κατηγορία, μήνυση (νομική) — Η αρχική και κυρίαρχη σημασία στην κλασική Αθήνα, αναφερόμενη στην πράξη της απαγγελίας κατηγορίας εναντίον κάποιου σε δικαστήριο ή δημόσια συνέλευση. Π.χ. «κατηγορήματα ψευδῆ» (ψευδείς κατηγορίες).
2. Πράξη κατηγορίας, κατηγορητήριο — Το έγγραφο ή η δήλωση που περιέχει την κατηγορία. Η ενέργεια της κατηγορίας ως πράξη.
3. Δήλωση, ισχυρισμός — Γενικότερη σημασία οποιασδήποτε δήλωσης ή ισχυρισμού που γίνεται για κάτι, χωρίς απαραίτητα νομική χροιά.
4. Κατηγόρημα (γραμματική, λογική) — Ο όρος που αποδίδεται σε ένα υποκείμενο, το ρήμα ή το επίθετο που δηλώνει μια ιδιότητα ή ενέργεια του υποκειμένου. Π.χ. «ο Σωκράτης είναι θνητός», όπου «θνητός» είναι το κατηγόρημα.
5. Κατηγορία (φιλοσοφία, Αριστοτέλης) — Ένα από τα δέκα γένη του όντος στα οποία μπορεί να ταξινομηθεί οτιδήποτε υπάρχει. Οι κατηγορίες είναι οι ανώτατες έννοιες που μπορούν να κατηγορηθούν για ένα υποκείμενο (π.χ. ουσία, ποιότητα, ποσότητα).
6. Ιδιότητα, προσδιορισμός — Οποιαδήποτε ιδιότητα ή χαρακτηριστικό που μπορεί να αποδοθεί σε ένα πράγμα ή πρόσωπο.

Οικογένεια Λέξεων

ἀγείρω / ἀγορά (ρίζα του ρήματος ἀγείρω, σημαίνει «συγκεντρώνω, συναθροίζω» και κατ’ επέκταση «μιλάω σε συνέλευση»)

Η ρίζα ἀγείρω, που σημαίνει «συγκεντρώνω» ή «συναθροίζω», αποτελεί τη βάση για μια οικογένεια λέξεων που σχετίζονται με τη δημόσια συνάθροιση και την ομιλία. Από αυτή τη ρίζα προέρχεται η ἀγορά, ο τόπος όπου οι άνθρωποι συγκεντρώνονταν για να συζητήσουν, να εμπορευτούν και να δικάσουν. Κατ’ επέκταση, το ρήμα ἀγορεύω σημαίνει «μιλάω στην αγορά» ή «δημηγορώ». Η σύνθεση με την πρόθεση κατά- (κατηγορέω) προσέδωσε την έννοια του «μιλάω εναντίον», οδηγώντας στην «κατηγορία» και, τελικά, στον φιλοσοφικό «προσδιορισμό» ή «κατηγόρημα» ως αυτό που δηλώνεται για ένα υποκείμενο.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία χαρακτηριστικά χωρία αναδεικνύουν την εξέλιξη της σημασίας του κατηγορήματος.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΚΑΤΗΓΟΡΗΜΑ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon. Oxford: Clarendon Press, 1940.
• Αριστοτέλης — Κατηγορίαι. Μετάφραση, σχόλια: Β. Κάλφας. Αθήνα: Νήσος, 2005.
• Αριστοτέλης — Περί Ερμηνείας. Μετάφραση, σχόλια: Β. Κάλφας. Αθήνα: Νήσος, 2009.
• Πλάτων — Σοφιστής. Μετάφραση, σχόλια: Η. Σπυρόπουλος. Αθήνα: Εκδόσεις Καρδαμίτσα, 2000.
• Δημοσθένης — Λόγοι. Επιμέλεια: Ι. Τζιφρόπουλος. Αθήνα: Κάκτος, 1994.
• Barnes, J. — Aristotle: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press, 2000.
• Ackrill, J. L. — Aristotle's Categories and De Interpretatione. Oxford: Clarendon Press, 1963.