ΚΑΤΗΓΟΡΙΚΟΝ

Ορισμός

Το «κατηγορικόν» (το) είναι το ουσιαστικοποιημένο επίθετο «κατηγορικός», που σημαίνει «αυτό που σχετίζεται με την κατηγορία» ή «αυτό που μπορεί να κατηγορηθεί». Στην κλασική ελληνική φιλοσοφία, και ιδίως στον Αριστοτέλη, αποκτά τεχνική σημασία ως ο όρος που αποδίδεται σε ένα υποκείμενο, δηλαδή το κατηγόρημα.

Η έννοια του κατηγορικού είναι θεμελιώδης για τη λογική και τη μεταφυσική. Στα «Κατηγορίαι» του Αριστοτέλη, το κατηγορικόν αναφέρεται στις δέκα ανώτατες γενικές έννοιες (ουσίας, ποσού, ποιότητας, σχέσης, τόπου, χρόνου, θέσης, έξις, ποιείν, πάσχειν) υπό τις οποίες εμπίπτουν όλα τα όντα και οι ιδιότητές τους. Κάθε τι που υπάρχει μπορεί να κατηγορηθεί, δηλαδή να ενταχθεί, σε μία ή περισσότερες από αυτές τις κατηγορίες.

Πέρα από τη στενά αριστοτελική χρήση, το κατηγορικόν μπορεί να αναφέρεται γενικότερα σε οτιδήποτε δηλώνεται ή αποδίδεται με σαφήνεια και χωρίς όρους. Στη νεότερη φιλοσοφία, ιδίως στον Καντ, η έννοια του «κατηγορικού προστακτικού» (κατηγορική προσταγή) αναφέρεται σε μια ηθική εντολή που ισχύει καθολικά και άνευ όρων, ανεξάρτητα από οποιονδήποτε σκοπό ή επιθυμία, διατηρώντας έτσι την αρχική σημασία του «απόλυτου» και «αναμφισβήτητου» που υποδηλώνει η ρίζα του.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Αυτό που σχετίζεται με την κατηγορία ή την απόδοση — Η βασική σημασία του επιθέτου «κατηγορικός» από το οποίο προέρχεται το ουσιαστικό. Αναφέρεται σε οτιδήποτε έχει σχέση με την πράξη του κατηγορείν ή του αποδίδειν.
2. Το κατηγόρημα (στη λογική) — Ο όρος που αποδίδεται σε ένα υποκείμενο σε μια πρόταση. Αυτό που λέγεται για κάτι άλλο. Π.χ., στην πρόταση «Ο Σωκράτης είναι θνητός», το «θνητός» είναι το κατηγορικόν.
3. Είδος, γένος, κατηγορία (στη μεταφυσική) — Μία από τις δέκα ανώτατες γενικές έννοιες του Αριστοτέλη (ουσίας, ποσού, ποιότητας κ.λπ.) υπό τις οποίες ταξινομούνται όλα τα όντα. Η πιο γνωστή χρήση του όρου.
4. Απόλυτο, αναμφισβήτητο, άνευ όρων — Σημασία που αναπτύχθηκε αργότερα, ιδίως στη νεότερη φιλοσοφία (π.χ. «κατηγορική προσταγή» του Καντ), υποδηλώνοντας κάτι που ισχύει καθολικά και χωρίς εξαιρέσεις.
5. Δηλωτικό, αποφαντικό — Αυτό που δηλώνει κάτι με σαφήνεια και αποφασιστικότητα, χωρίς αμφιβολία ή υποθέσεις.
6. Καταφατικό (στη γραμματική) — Σε αντίθεση με το αρνητικό ή το υποθετικό, το κατηγορικόν μπορεί να αναφέρεται σε μια πρόταση που κάνει μια θετική δήλωση.

Οικογένεια Λέξεων

ἀγορ- (ρίζα του ἀγορεύω, σημαίνει «μιλάω δημόσια»)

Η ρίζα «ἀγορ-» βρίσκεται στην καρδιά λέξεων που σχετίζονται με τη δημόσια ομιλία, τη συνάθροιση και την έκφραση. Από την «ἀγορά» ως τόπο συνάθροισης, αναπτύχθηκε το ρήμα «ἀγορεύω» (μιλάω δημόσια). Με την προσθήκη της πρόθεσης «κατά-», η σημασία μετατοπίστηκε από την απλή ομιλία στην «ομιλία εναντίον» (κατηγορώ) ή «ομιλία σχετικά με» (αποδίδω ιδιότητες). Αυτή η σημασιολογική εξέλιξη γέννησε μια οικογένεια λέξεων που καλύπτουν το φάσμα από τη νομική κατηγορία έως τη φιλοσοφική ταξινόμηση και απόδοση ιδιοτήτων.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία χαρακτηριστικά χωρία που αναδεικνύουν τη σημασία του «κατηγορικού»:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΚΑΤΗΓΟΡΙΚΟΝ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, 9th ed. with revised supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Αριστοτέλης — Κατηγορίαι. Εκδόσεις Πάπυρος, 1974.
• Αριστοτέλης — Περί Ερμηνείας. Εκδόσεις Κάκτος, 1994.
• Καντ, Ιμμάνουελ — Θεμελίωσις τῆς Μεταφυσικῆς τῶν Ἠθῶν. Μετάφραση Κ. Δεσποτόπουλου, Εκδόσεις Παπαζήση, 1984.
• Δημοσθένης — Περί του Στεφάνου. Εκδόσεις Ζήτρος, 2002.
• Πλάτων — Πολιτεία. Εκδόσεις Κάκτος, 1992.
• Όμηρος — Ιλιάς. Εκδόσεις Κάκτος, 1990.
• Diogenes Laertius — Lives of Eminent Philosophers. Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1925.