ΚΑΘΗΚΟΝ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, το καθῆκον (ως ουσιαστικοποιημένη μετοχή του ρήματος καθήκω) σημαίνει αρχικά «αυτό που φτάνει μέχρι, αυτό που αρμόζει, που ταιριάζει». Η λέξη περιγράφει μια ενέργεια ή κατάσταση που είναι σύμφωνη με τη φύση ή τις περιστάσεις, μια «προσήκουσα πράξη».

Η σημασία αυτή εξελίχθηκε δραματικά με τους Στωικούς φιλοσόφους, οι οποίοι υιοθέτησαν το καθῆκον ως θεμελιώδη έννοια της ηθικής τους. Για τον Ζήνωνα και τον Χρύσιππο, το καθῆκον δεν ήταν απλώς μια τυχαία πράξη, αλλά μια ενέργεια που «συμβαίνει με λογική πιθανότητα» (κατὰ λόγον ἀκόλουθον), δηλαδή μια πράξη που είναι σύμφωνη με τη λογική φύση του ανθρώπου και την οικουμενική λογική (τον Λόγο).

Διακρίνεται από το «κατόρθωμα» (κατόρθωμα), το οποίο είναι ένα τέλειο καθήκον, εκτελεσμένο από έναν ενάρετο άνθρωπο με πλήρη επίγνωση και ορθή πρόθεση. Το καθῆκον, αν και ορθό στην πράξη, μπορεί να εκτελεστεί και από κάποιον που δεν έχει φτάσει στην αρετή. Η έννοια του καθήκοντος επηρέασε βαθιά τη ρωμαϊκή σκέψη (Cicero's *officium*) και, μέσω αυτής, τη δυτική ηθική φιλοσοφία.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Αυτό που αρμόζει, που ταιριάζει — Η αρχική και γενική σημασία, αυτό που είναι κατάλληλο ή πρέπον σε μια δεδομένη κατάσταση. Π.χ. «τὰ καθήκοντα λόγια» (οι αρμόζοντες λόγοι).
2. Ηθικό καθήκον, υποχρέωση — Η κύρια σημασία στη Στωική φιλοσοφία: μια πράξη που είναι σύμφωνη με τη λογική φύση του ανθρώπου και τον ορθό λόγο, ανεξάρτητα από το αν οδηγεί σε ευτυχία ή όχι.
3. Προσήκουσα πράξη — Ο τεχνικός Στωικός όρος για κάθε ενέργεια που μπορεί να δικαιολογηθεί με λογικούς όρους, ακόμα κι αν δεν είναι «κατόρθωμα» (τέλεια ενάρετη πράξη).
4. Αυτό που ανήκει, που αφορά — Σημασία που προέρχεται από το ρήμα καθήκω, δηλώνοντας τι εμπίπτει στην αρμοδιότητα ή την ιδιοκτησία κάποιου. Π.χ. «τὰ καθήκοντα τῆς πόλεως».
5. Φυσική λειτουργία, αρμόζουσα ενέργεια — Σε βιολογικό ή φυσικό πλαίσιο, η ενέργεια που είναι φυσιολογική ή αναμενόμενη για έναν οργανισμό ή ένα πράγμα.
6. Δικαίωμα, προνόμιο — Σπανιότερα, αυτό που δικαιούται κάποιος ή αυτό που του αναλογεί ως προνόμιο ή μερίδιο.
7. Ευθύνη, αρμοδιότητα — Ένα καθήκον που ανατίθεται ή αναλαμβάνεται, μια συγκεκριμένη εργασία ή ρόλος.

Οικογένεια Λέξεων

καθ-ἥκ- / ἱκ- (ρίζα των ρημάτων καθήκω, ἥκω, ἱκνέομαι)

Η ρίζα ἥκ- (και η συγγενής ἱκ-) είναι αρχαιοελληνική και εκφράζει την ιδέα της άφιξης, της προσέγγισης, του φτάνειν. Σε συνδυασμό με το πρόθεμα κατά- («προς τα κάτω», «σύμφωνα με»), δημιουργείται το ρήμα καθήκω, που σημαίνει «φτάνω σε ένα σημείο», «αρμόζω», «ανήκω». Από αυτή την έννοια του «αυτού που αρμόζει» ή «αυτού που ανήκει» αναπτύχθηκε η πλούσια σημασιολογική οικογένεια του καθήκοντος, που περιλαμβάνει όχι μόνο την ηθική υποχρέωση αλλά και την καταλληλότητα και την επάρκεια. Κάθε μέλος της οικογένειας φωτίζει μια διαφορετική πτυχή αυτής της θεμελιώδους ρίζας.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία χαρακτηριστικά χωρία που αναδεικνύουν τη σημασία του καθήκοντος στην αρχαία σκέψη:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΚΑΘΗΚΟΝ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, 9th ed. with revised supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Διογένης Λαέρτιος — Βίοι Φιλοσόφων. Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα, 1994.
• Επίκτητος — Διατριβαί. Μετάφραση: Γ. Αβραμίδης. Εκδόσεις Ζήτρος, Θεσσαλονίκη, 2000.
• Μάρκος Αυρήλιος — Εις Εαυτόν. Μετάφραση: Γ. Αβραμίδης. Εκδόσεις Ζήτρος, Θεσσαλονίκη, 2000.
• Long, A. A., Sedley, D. N. — The Hellenistic Philosophers, Vol. 1: Translations of the Principal Sources with Philosophical Commentary. Cambridge University Press, 1987.
• Cicero, Marcus Tullius — De Officiis. Edited by Walter Miller. Loeb Classical Library. Harvard University Press, 1913.