ΜΕΘΕΞΙΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η μέθεξις είναι «το να έχει κανείς μερίδιο, συμμετοχή, κοινή χρήση». Ως ουσιαστικό, προέρχεται από το ρήμα μετέχω, το οποίο σημαίνει «έχω ένα μερίδιο σε, συμμετέχω σε, παίρνω μέρος σε». Η έννοια αυτή είναι κεντρική στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία, ιδίως στον Πλάτωνα, όπου χρησιμοποιείται για να περιγράψει τη σχέση μεταξύ των αισθητών πραγμάτων και των αιώνιων, αμετάβλητων Ιδεών ή Μορφών. Τα αισθητά αντικείμενα θεωρούνται ότι «μετέχουν» στις Ιδέες, αποκτώντας έτσι την ύπαρξη και τις ιδιότητές τους.

Στον Πλάτωνα, η μέθεξις είναι ο τρόπος με τον οποίο τα επιμέρους όντα της εμπειρικής πραγματικότητας αποκτούν τις ιδιότητές τους από τις αντίστοιχες Ιδέες. Για παράδειγμα, ένα όμορφο αντικείμενο είναι όμορφο επειδή μετέχει στην Ιδέα του Κάλλους. Αυτή η σχέση, αν και θεμελιώδης, αποτέλεσε αντικείμενο έντονης συζήτησης και κριτικής, ακόμη και από τον ίδιο τον Πλάτωνα στον «Παρμενίδη», όπου αναδεικνύονται οι δυσκολίες στην κατανόηση του πώς ακριβώς συμβαίνει αυτή η «συμμετοχή» χωρίς να διασπάται η ενότητα της Ιδέας ή να δημιουργείται ένα τρίτο στοιχείο.

Αργότερα, ο Αριστοτέλης επέκρινε την πλατωνική θεωρία της μεθέξεως, προτιμώντας να εξηγήσει τη σχέση μεταξύ καθολικών και επιμέρους μέσω της έννοιας της ενυπάρχουσας μορφής (εἶδος) στην ύλη (ὕλη), αντί για μια υπερβατική συμμετοχή. Ωστόσο, η έννοια της μεθέξεως επανήλθε με νέα δυναμική στον Νεοπλατωνισμό, όπου χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει την ιεραρχική σχέση μεταξύ του Ενός, του Νου, της Ψυχής και της ύλης, ως μια διαδικασία εκπόρευσης και συμμετοχής των κατώτερων οντοτήτων στις ανώτερες. Η μέθεξις, λοιπόν, δεν είναι απλώς μια λέξη, αλλά ένα φιλοσοφικό εργαλείο για την κατανόηση της δομής της πραγματικότητας.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Συμμετοχή, κοινή χρήση — Η γενική έννοια του να έχει κανείς ένα μερίδιο σε κάτι ή να παίρνει μέρος σε μια δραστηριότητα. Χρησιμοποιείται σε ποικίλα πλαίσια, από την καθημερινή ζωή έως τη φιλοσοφία.
2. Πλατωνική συμμετοχή στις Ιδέες — Η κεντρική έννοια στην πλατωνική μεταφυσική, όπου τα αισθητά αντικείμενα αποκτούν την ύπαρξή τους και τις ιδιότητές τους με το να «μετέχουν» στις αιώνιες και τέλειες Ιδέες. (Πλάτων, «Παρμενίδης», «Φαίδων»).
3. Σχέση καθολικού-μερικού (Αριστοτέλης) — Αν και ο Αριστοτέλης επέκρινε την πλατωνική μέθεξη, η έννοια της σχέσης μεταξύ του καθολικού (μορφής) και του μερικού (ύλης) μπορεί να θεωρηθεί ως μια αναθεωρημένη μορφή «συμμετοχής» ή ενυπόστασης.
4. Νεοπλατωνική εκπόρευση και ιεραρχία — Στον Νεοπλατωνισμό, η μέθεξις περιγράφει την ιεραρχική σχέση των όντων, όπου τα κατώτερα επίπεδα της πραγματικότητας (π.χ. Ψυχή, ύλη) «μετέχουν» στην τελειότητα των ανώτερων (π.χ. Νους, Ένα) μέσω μιας διαδικασίας εκπόρευσης. (Πλωτίνος, «Εννεάδες»).
5. Γραμματική έννοια (μετοχή) — Ως γραμματικός όρος, η «μετοχή» (participium) είναι ένα ρηματικό επίθετο που «μετέχει» τόσο σε ιδιότητες ρήματος όσο και επιθέτου. Αυτή η χρήση αντικατοπτρίζει τη βασική σημασία της μεθέξεως.
6. Κοινωνική ή πολιτική συμμετοχή — Η συμμετοχή σε κοινές υποθέσεις, σε μια κοινότητα ή σε πολιτικές διαδικασίες. (Πλάτων, «Πολιτεία», Αριστοτέλης, «Πολιτικά»).
7. Μυστική ή θρησκευτική κοινωνία — Σε θρησκευτικά ή μυστικιστικά πλαίσια, η μέθεξις μπορεί να αναφέρεται στην πνευματική ένωση ή κοινωνία με το θείο, όπως στην πατερική θεολογία η «θέωση» ως μέθεξη στη θεία ενέργεια.

Οικογένεια Λέξεων

ἐχ- / σεχ- (ρίζα του ἔχω, σημαίνει «έχω, κρατώ»)

Η ρίζα ἐχ- (από την πρωτο-ινδοευρωπαϊκή *seǵʰ-) είναι η βάση για το ρήμα ἔχω, το οποίο σημαίνει «έχω, κρατώ, κατέχω, βρίσκομαι σε κατάσταση». Αυτή η ρίζα παράγει μια τεράστια οικογένεια λέξεων που σχετίζονται με την κατοχή, τη διατήρηση, την κατάσταση και τη σχέση. Η προσθήκη της πρόθεσης μετά- (που εδώ δηλώνει «μεταξύ», «μετά», «κοινή χρήση») στο ἔχω δημιουργεί το ρήμα μετέχω, το οποίο μετατοπίζει τη σημασία από την απλή κατοχή στην «κοινή κατοχή» ή «συμμετοχή». Έτσι, η οικογένεια της μεθέξεως αναπτύσσεται γύρω από την ιδέα του «να έχεις ένα μερίδιο» ή «να είσαι μέρος» ενός συνόλου ή μιας ιδιότητας.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία από τα πιο σημαντικά χωρία που αναδεικνύουν τη φιλοσοφική σημασία της μεθέξεως:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΜΕΘΕΞΙΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, Oxford University Press, 9th ed., 1940.
• Πλάτων — Παρμενίδης, Φαίδων, Σοφιστής, Πολιτεία.
• Αριστοτέλης — Μετά τα Φυσικά, Ηθικά Νικομάχεια.
• Πλωτίνος — Εννεάδες.
• Πρόκλος — Στοιχείωσις Θεολογική.
• Diels, H., Kranz, W. — Die Fragmente der Vorsokratiker, Weidmannsche Buchhandlung, 6th ed., 1951.