ΜΕΤΟΥΣΙΑ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η μετουσία είναι η «συμμετοχή, το μερίδιο σε κάτι». Ο όρος αποκτά ιδιαίτερη φιλοσοφική βαρύτητα στον Πλάτωνα, όπου αποτελεί την κεντρική σχέση μεταξύ του κόσμου των αισθητών πραγμάτων και του κόσμου των αιώνιων Ιδεών ή Ειδών. Τα επιμέρους πράγματα «μετέχουν» στις Ιδέες, λαμβάνοντας από αυτές την ύπαρξη και τις ιδιότητές τους. Για παράδειγμα, ένα ωραίο αντικείμενο είναι ωραίο επειδή μετέχει στην Ιδέα του Κάλλους. Η μετουσία δεν είναι ταύτιση, αλλά μια σχέση εξάρτησης και αναφοράς.

Η έννοια της μετουσίας προσπάθησε να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ του αμετάβλητου Όντος του Παρμενίδη και του ρευστού γίγνεσθαι του Ηρακλείτου. Ο Πλάτων, μέσω της μετουσίας, εξηγεί πώς τα πολλά και μεταβαλλόμενα πράγματα μπορούν να έχουν μια σταθερή βάση στην πραγματικότητα των Ιδεών. Ωστόσο, η ακριβής φύση αυτής της σχέσης παρέμεινε ένα από τα πιο δύσκολα προβλήματα της πλατωνικής φιλοσοφίας, όπως φαίνεται στις αυτοκριτικές του διαλόγους, ιδίως στον «Παρμενίδη».

Στη μεταγενέστερη φιλοσοφία, ιδίως στον Νεοπλατωνισμό, η μετουσία αναπτύχθηκε περαιτέρω για να περιγράψει την εκπόρευση των κατώτερων βαθμίδων της πραγματικότητας από τις ανώτερες, με την ύλη να μετέχει στην ψυχή, την ψυχή στον Νου και τον Νου στο Ένα. Στην Πατερική Θεολογία, ο όρος χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει τη σχέση του ανθρώπου με τον Θεό, όπου οι πιστοί μετέχουν στη θεία χάρη και στις άκτιστες ενέργειες του Θεού, χωρίς να ταυτίζονται με τη θεία ουσία.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Φιλοσοφική Συμμετοχή — Η σχέση των αισθητών πραγμάτων με τις Ιδέες στον Πλάτωνα, όπου τα πρώτα λαμβάνουν την ύπαρξή τους από τις δεύτερες.
2. Γενική Συμμετοχή, Μετοχή — Η πράξη του να μοιράζεται κανείς κάτι ή να έχει μερίδιο σε αυτό, να συμμετέχει σε μια δραστηριότητα ή κατάσταση.
3. Κοινωνία, Συνύπαρξη — Η ιδιότητα του να βρίσκεται κανείς σε σχέση ή συνάφεια με κάτι άλλο, να μοιράζεται μια κοινή ύπαρξη ή φύση.
4. Θεολογική Έννοια — Η συμμετοχή των ανθρώπων στη θεία χάρη και στις άκτιστες ενέργειες του Θεού, χωρίς ταύτιση με τη θεία ουσία (Πατερική Θεολογία).
5. Μέρος, Μερίδιο — Το τμήμα ή η ποσότητα που ανήκει σε κάποιον από ένα σύνολο, η μερίδα.
6. Ουσιαστική Σχέση — Μια βαθιά και αναγκαία σύνδεση μεταξύ δύο ή περισσότερων οντοτήτων, όπου η μία εξαρτάται από την άλλη για την ύπαρξή της.

Οικογένεια Λέξεων

μετ- + ουσ- (από μετά και εἶναι/οὐσία)

Η ρίζα «μετ- + ουσ-» αποτελεί μια σύνθεση της πρόθεσης «μετά» και του θέματος «ουσ-» που προέρχεται από το ρήμα «εἶναι» («είμαι»). Αυτή η σύνθεση δημιουργεί μια οικογένεια λέξεων που περιστρέφονται γύρω από την έννοια της «συμμετοχής στην ύπαρξη» ή της «κοινωνίας στην ουσία». Η πρόθεση «μετά» εδώ δεν δηλώνει απλώς χρονική ή τοπική ακολουθία, αλλά μια βαθιά σχέση συνύπαρξης και διαμοιρασμού. Το θέμα «ουσ-» φέρει την πρωταρχική σημασία της ύπαρξης και της ουσίας, όπως αυτή εκφράζεται στο «ὄν». Κάθε μέλος αυτής της οικογένειας αναπτύσσει μια πτυχή αυτής της θεμελιώδους σχέσης, είτε ως πράξη, είτε ως ιδιότητα, είτε ως αποτέλεσμα.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η μετουσία, ως θεμελιώδης φιλοσοφική έννοια, απαντάται σε πολλά κείμενα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, κυρίως στον Πλάτωνα.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΜΕΤΟΥΣΙΑ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a revised supplement. Clarendon Press, Oxford, 1996.
• Πλάτων — Φαίδων. Εκδόσεις Πόλις, Αθήνα, 2004.
• Πλάτων — Παρμενίδης. Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα, 1993.
• Πλωτίνος — Εννεάδες. Μετάφραση Π. Καλογεράκος. Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα, 2003.
• Αριστοτέλης — Μετά τα Φυσικά. Εκδόσεις Νήσος, Αθήνα, 2006.
• Γρηγόριος Νύσσης — Περί Κατηχητικής Λόγος. ΕΠΕ, Θεσσαλονίκη, 1989.
• Μαντζαρίδης, Γ. Ι. — Ορθόδοξη Πνευματική Ζωή. Εκδόσεις Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη, 2002.