ΜΟΡΦΩΜΑ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, το μόρφωμα (τό) είναι «το διαμορφωμένο πράγμα, η μορφή, το σχήμα». Η λέξη αυτή, παράγωγο του ρήματος μορφόω («δίνω μορφή, διαμορφώνω»), υποδηλώνει το αποτέλεσμα μιας διαδικασίας σχηματισμού, είτε αυτή αφορά ένα φυσικό αντικείμενο είτε μια αφηρημένη έννοια. Η χρήση της εκτείνεται από την περιγραφή απλών φυσικών σχημάτων μέχρι σύνθετες φιλοσοφικές δομές.

Στην πλατωνική φιλοσοφία, το μόρφωμα μπορεί να αναφέρεται στην αισθητή εκδήλωση μιας ιδέας, δηλαδή στην υλική μορφή που λαμβάνει κάτι ως αντανάκλαση ενός υπερβατικού «είδους». Δεν είναι η ίδια η αιώνια και άυλη ιδέα, αλλά η συγκεκριμένη, φθαρτή της έκφραση στον κόσμο των φαινομένων. Αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη για την κατανόηση της σχέσης μεταξύ του νοητού και του αισθητού.

Οι Στωικοί φιλόσοφοι χρησιμοποιούσαν επίσης τον όρο, συχνά σε συνδυασμό με την έννοια της ύλης (ὕλη). Για αυτούς, το μόρφωμα ήταν η ύλη που έχει λάβει μορφή, το «μορφωθὲν ὕλη». Το σύμπαν, ως ένα ζωντανό και λογικό ον, θεωρούνταν ένα τέλειο μόρφωμα, όπου η ενεργός αρχή (λόγος) διαμορφώνει την παθητική ύλη. Έτσι, η λέξη αποκτά μια κοσμολογική και οντολογική διάσταση, περιγράφοντας την οργανωμένη δομή του κόσμου.

Πέρα από τη φιλοσοφία, το μόρφωμα χρησιμοποιείται και σε γενικότερο πλαίσιο για να περιγράψει οποιαδήποτε οργανωμένη δομή ή σύνολο, όπως ένα κοινωνικό μόρφωμα, ένα βιολογικό μόρφωμα ή ένα καλλιτεχνικό μόρφωμα. Η σημασία του πάντα υπογραμμίζει την ύπαρξη μιας εσωτερικής αρχής ή δύναμης που δίνει σχήμα και συνοχή στο εκδηλωμένο.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Φυσικό σχήμα, εξωτερική μορφή — Η απλή, ορατή μορφή ενός αντικειμένου ή ενός ζωντανού οργανισμού. Π.χ. «το μόρφωμα του σώματος».
2. Δομή, οργάνωση — Η εσωτερική διάταξη ή η συστηματική συγκρότηση ενός συνόλου, είτε φυσικού είτε αφηρημένου. Π.χ. «το μόρφωμα μιας κοινωνίας».
3. Φιλοσοφική εκδήλωση ιδέας — Στην πλατωνική φιλοσοφία, η αισθητή, υλική έκφραση ενός υπερβατικού «είδους» ή «ιδέας».
4. Στωική έννοια της μορφωμένης ύλης — Για τους Στωικούς, η ύλη που έχει λάβει συγκεκριμένη μορφή από τον κοσμικό Λόγο, το «μορφωθὲν ὕλη».
5. Αποτέλεσμα διαμόρφωσης — Το προϊόν ή το αποτέλεσμα μιας διαδικασίας σχηματισμού ή δημιουργίας. Π.χ. «ένα καλλιτεχνικό μόρφωμα».
6. Συγκρότημα, οντότητα — Ένα οργανωμένο σύνολο ή μια διακριτή οντότητα, συχνά με την έννοια του σχηματισμού ή της δημιουργίας. Π.χ. «ένα πολιτικό μόρφωμα».
7. Εκπαίδευση, καλλιέργεια — Σε μεταφορική χρήση, το αποτέλεσμα της μόρφωσης, η πνευματική ή ηθική διαμόρφωση ενός ατόμου.

Οικογένεια Λέξεων

μορφο- (ρίζα του ρήματος μορφόω, σημαίνει «δίνω μορφή»)

Η ρίζα μορφ- αποτελεί τον πυρήνα μιας εκτεταμένης οικογένειας λέξεων στην αρχαία ελληνική, όλες περιστρεφόμενες γύρω από την κεντρική ιδέα του σχήματος, της δομής, της διαμόρφωσης και της εμφάνισης. Από αυτή τη ρίζα προκύπτουν τόσο ουσιαστικά που περιγράφουν την ίδια τη μορφή όσο και ρήματα που δηλώνουν την ενέργεια της διαμόρφωσης, καθώς και παράγωγα που αναφέρονται στο αποτέλεσμα ή στην ποιότητα αυτής της διαδικασίας. Η σημασιολογική της εμβέλεια καλύπτει τόσο τον φυσικό κόσμο (το σχήμα ενός αντικειμένου) όσο και τον αφηρημένο (η δομή μιας ιδέας ή η εκπαίδευση ενός ατόμου).

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία από τα πιο χαρακτηριστικά χωρία που αναδεικνύουν τη χρήση του όρου μόρφωμα και των συγγενικών του εννοιών στην αρχαία γραμματεία:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΜΟΡΦΩΜΑ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a revised supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Πλάτων — Σοφιστής, Πολιτεία. Εκδόσεις Loeb Classical Library.
• Αριστοτέλης — Περί Ψυχής, Μετά τα Φυσικά. Εκδόσεις Loeb Classical Library.
• Von Arnim, H. — Stoicorum Veterum Fragmenta (SVF). Leipzig: Teubner, 1903-1924.
• Πλούταρχος — Ηθικά. Εκδόσεις Loeb Classical Library.
• Long, A. A., Sedley, D. N. — The Hellenistic Philosophers. Cambridge University Press, 1987.
• Παπαδάκης, Β. — Λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας. Αθήνα: Σαββάλας, 2007.