ΝΟΗΜΑ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, το νόημα (το, από το ρήμα νοέω) αναφέρεται πρωτίστως στο «προϊόν της σκέψης, την ιδέα, την έννοια». Δεν είναι απλώς μια αισθητηριακή αντίληψη, αλλά η πνευματική σύλληψη, η κατανόηση που προκύπτει από τη λειτουργία του νοῦ. Στην κλασική ελληνική φιλοσοφία, το νόημα διακρίνεται από την αἴσθησις (αισθητηριακή αντίληψη) και τη φαντασία, υπογραμμίζοντας τον διανοητικό και όχι τον εμπειρικό του χαρακτήρα.

Στον Πλάτωνα, το νόημα είναι το αντικείμενο του νοῦ, η ίδια η Ιδέα που συλλαμβάνεται από την ανώτερη ψυχική λειτουργία. Για τον Αριστοτέλη, αποτελεί το περιεχόμενο της σκέψης, αυτό που νοείται ή συλλαμβάνεται από τον νου. Η λέξη υποδηλώνει την εσωτερική, διανοητική μορφή ή την ουσία ενός πράγματος, σε αντιδιαστολή με την εξωτερική του εμφάνιση.

Με την πάροδο του χρόνου, ιδίως στην Κοινή Ελληνική και στην Πατερική γραμματεία, η σημασία του νόημα διευρύνθηκε για να περιλάβει την «πρόθεση», τον «σκοπό» ή ακόμα και μια «πνευματική ενόραση» ή «εσωτερική σκέψη». Στο πλαίσιο των αισθητικών, το νόημα αναφέρεται στην εσωτερική ουσία ή το μήνυμα που μεταφέρει ένα έργο τέχνης, ένα ποίημα ή μια μουσική σύνθεση, προσδίδοντας βάθος και ομορφιά πέρα από την επιφανειακή μορφή.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Το προϊόν της σκέψης, η ιδέα, η έννοια — Η πνευματική σύλληψη ενός αντικειμένου ή μιας κατάστασης, το αποτέλεσμα της διανοητικής διεργασίας.
2. Η σημασία, το περιεχόμενο ενός λόγου ή κειμένου — Αυτό που εκφράζεται ή υπονοείται από λέξεις, φράσεις ή σύμβολα, η ερμηνεία τους.
3. Η πρόθεση, ο σκοπός, ο στόχος — Ο εσωτερικός στόχος ή η βούληση πίσω από μια πράξη ή μια δήλωση.
4. Η αντίληψη, η κατανόηση — Η ικανότητα ή η πράξη της σύλληψης της ουσίας ενός πράγματος, η διανοητική ενόραση.
5. Η πνευματική σύλληψη, η διανοητική εικόνα — Η νοητή αναπαράσταση ενός πράγματος στον νου, συχνά σε αντιδιαστολή με την αισθητηριακή εικόνα.
6. Η εσωτερική ουσία ή το περιεχόμενο ενός έργου τέχνης — Το βαθύτερο μήνυμα ή η αισθητική αξία που μεταδίδεται μέσω της μορφής και του περιεχομένου ενός καλλιτεχνικού δημιουργήματος.
7. Οι σκέψεις, οι ιδέες (στον πληθυντικό) — Οι διανοητικές διεργασίες ή οι συλλογισμοί που απασχολούν τον νου.

Οικογένεια Λέξεων

νο- (ρίζα του νοῦς, σημαίνει «αντιλαμβάνομαι, σκέπτομαι»)

Η ρίζα νο- είναι θεμελιώδης στην αρχαία ελληνική γλώσσα, εκφράζοντας την ικανότητα της πνευματικής αντίληψης, της σκέψης και της κατανόησης. Από αυτήν προέρχεται ο νοῦς, η ίδια η διάνοια, και το ρήμα νοέω, η πράξη της σκέψης. Η οικογένεια λέξεων που παράγεται από αυτή τη ρίζα καλύπτει ένα ευρύ φάσμα γνωστικών λειτουργιών, από την απλή αντίληψη μέχρι την βαθιά φιλοσοφική ενόραση και την πρόνοια. Η σημασία της ρίζας παραμένει σταθερή: η εσωτερική, μη αισθητηριακή, πνευματική λειτουργία.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία σημαντικά χωρία που αναδεικνύουν την κεντρική θέση του νόημα στην αρχαία ελληνική σκέψη:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΝΟΗΜΑ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon. Oxford: Clarendon Press, 1940.
• Πλάτων — Σοφιστής. Επιμέλεια John Burnet, Oxford University Press, 1903.
• Αριστοτέλης — Περί Ερμηνείας. Επιμέλεια W. D. Ross, Oxford University Press, 1951.
• Diels, H., Kranz, W. — Die Fragmente der Vorsokratiker. Berlin: Weidmannsche Buchhandlung, 1951.
• Long, A. A., Sedley, D. N. — The Hellenistic Philosophers. Cambridge: Cambridge University Press, 1987.
• Bauer, W., Arndt, W. F., Gingrich, F. W., Danker, F. W. — A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature. 3rd ed. Chicago: University of Chicago Press, 2000.