ΟΒΕΛΙΣΚΟΣ

Ορισμός

Ο ὀβελίσκος (πληθ. ὀβελίσκοι) είναι ουσιαστικό αρσενικού γένους, υποκοριστικό του ὀβελός, που σημαίνει «σουβλί, σούβλα». Η πρωταρχική του σημασία στην κλασική ελληνική αναφέρεται σε ένα μικρό μυτερό αντικείμενο, όπως ένα μικρό σουβλί για ψήσιμο ή ένα μικρό πασσαλάκι. Η λέξη φέρει την έννοια της αιχμηρότητας και της κάθετης ανύψωσης, στοιχεία που διατηρούνται στις μεταγενέστερες σημασίες της.

Στην αρχιτεκτονική, ο ὀβελίσκος περιγράφει ένα ψηλό, τετράπλευρο, κωνικό μνημείο, συνήθως από μονολιθικό λίθο, που στενεύει προς την κορυφή και καταλήγει σε πυραμιδική απόληξη. Αυτή η χρήση συνδέεται κυρίως με τα αιγυπτιακά μνημεία, τα οποία μεταφέρθηκαν και ανεγέρθηκαν σε διάφορες πόλεις της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, όπως η Ρώμη και η Κωνσταντινούπολη, αποτελώντας σύμβολα δύναμης και αιωνιότητας.

Ωστόσο, η πιο εξειδικευμένη και «επιστημονική» χρήση του ὀβελίσκου αναπτύχθηκε στην αλεξανδρινή φιλολογία. Εκεί, ο ὀβελός (και κατ' επέκταση ο ὀβελίσκος) χρησιμοποιήθηκε ως κριτικό σημείο (σημεῖον κριτικόν) από γραμματικούς όπως ο Αρίσταρχος ο Σαμόθραξ. Το σύμβολο αυτό (– ή ÷) τοποθετούνταν στο περιθώριο των χειρογράφων για να υποδείξει στίχους ή χωρία που θεωρούνταν νόθα, αμφισβητούμενα ή ακατάλληλα, χωρίς να διαγράφονται από το κείμενο. Με αυτόν τον τρόπο, ο ὀβελίσκος έγινε ένα εργαλείο για την κριτική αποτίμηση και την αποκατάσταση των αρχαίων κειμένων, ιδιαίτερα των ομηρικών επών.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Μικρό σουβλί, σούβλα — Η αρχική και κυριολεκτική σημασία, ως υποκοριστικό του ὀβελός, αναφερόμενη σε ένα μικρό μυτερό ξύλο ή μεταλλικό αντικείμενο για το ψήσιμο κρέατος.
2. Μικρός πάσσαλος, πασσαλάκι — Γενικότερη χρήση για κάθε μικρό, μυτερό, κάθετα τοποθετημένο αντικείμενο, όπως ένα σημάδι στο έδαφος ή ένα μικρό ορόσημο.
3. Κριτικό σημείο (obelus) — Στην αλεξανδρινή φιλολογία, ένα γραμματικό σύμβολο (– ή ÷) που χρησιμοποιούνταν από τους κριτικούς κειμένων, όπως ο Αρίσταρχος, για να επισημάνουν στίχους ή χωρία που θεωρούνταν νόθα ή αμφισβητούμενα.
4. Μνημειακός οβελίσκος — Ένα ψηλό, τετράπλευρο, μονολιθικό μνημείο που στενεύει προς την κορυφή, συνήθως αιγυπτιακής προέλευσης, ανεγερμένο σε δημόσιους χώρους.
5. Μικρή στήλη, κίονας — Μεταφορική χρήση για κάθε μικρή, λεπτή, κάθετη κατασκευή που μοιάζει με οβελίσκο, χωρίς απαραίτητα να είναι μνημείο.
6. Σύμβολο απόρριψης ή αμφισβήτησης — Μεταφορικά, η χρήση του όρου για να υποδηλώσει την απόρριψη ή την αμφισβήτηση μιας ιδέας ή ενός επιχειρήματος, παραπέμποντας στην κριτική του σημείωση.

Οικογένεια Λέξεων

ὀβελ- (ρίζα του ὀβελός, σημαίνει «μυτερό αντικείμενο, σούβλα»)

Η ρίζα ὀβελ- αποτελεί τον πυρήνα μιας οικογένειας λέξεων που περιστρέφονται γύρω από την έννοια ενός μυτερού, κάθετα προεξέχοντος αντικειμένου, όπως ένα σουβλί ή ένας πάσσαλος. Από αυτή την αρχική, απτή σημασία, η ρίζα επέκτεινε το σημασιολογικό της πεδίο για να περιλάβει αφηρημένες έννοιες, όπως το κριτικό σημείο στην φιλολογία, και μνημειακές μορφές στην αρχιτεκτονική. Κάθε παράγωγο διατηρεί έναν πυρήνα της αρχικής αιχμηρότητας ή της κάθετης διάταξης, είτε κυριολεκτικά είτε μεταφορικά, αναδεικνύοντας την ευελιξία της ελληνικής γλώσσας στην ανάπτυξη νέων εννοιών.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η χρήση του ὀβελίσκου ως κριτικού σημείου είναι καλά τεκμηριωμένη από τους αρχαίους σχολιαστές:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΟΒΕΛΙΣΚΟΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon. Oxford: Clarendon Press, 1940.
• Στράβων — Γεωγραφικά. Επιμέλεια: H.L. Jones. Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1917-1932.
• Ευστάθιος Θεσσαλονίκης — Παρεκβολαὶ εἰς τὴν Ὁμήρου Ἰλιάδα καὶ Ὀδύσσειαν. Επιμέλεια: M. van der Valk. Leiden: Brill, 1971-1987.
• Σχόλια εις Όμηρον — Scholia Graeca in Homeri Iliadem. Επιμέλεια: H. Erbse. Berlin: De Gruyter, 1969-1988.
• Montanari, F. — The Brill Dictionary of Ancient Greek. Επιμέλεια: C. F. Baker, A. R. Battegazzore. Leiden: Brill, 2015.
• Chantraine, P. — Dictionnaire étymologique de la langue grecque. Paris: Klincksieck, 1968-1980.