ΠΑΡΑΛΛΑΞΙΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η παράλλαξις (από το ρήμα παραλλάσσω) σημαίνει αρχικά «αλλαγή, μεταβολή, εναλλαγή». Η λέξη αποκτά ιδιαίτερη τεχνική σημασία στην αρχαία ελληνική αστρονομία και οπτική, όπου περιγράφει τη φαινομενική μετατόπιση ή αλλαγή θέσης ενός αντικειμένου, όπως ενός ουράνιου σώματος, όταν ο παρατηρητής μετακινείται ή αλλάζει οπτική γωνία.

Αυτή η φαινομενική μετατόπιση είναι αποτέλεσμα της αλλαγής της οπτικής γωνίας και όχι της πραγματικής κίνησης του ίδιου του αντικειμένου. Για παράδειγμα, η σεληνιακή παράλλαξις αναφέρεται στην αλλαγή της φαινομενικής θέσης της Σελήνης στον ουρανό, όπως αυτή παρατηρείται από διαφορετικά σημεία στην επιφάνεια της Γης. Η ακριβής μέτρηση της παράλλαξης ήταν ζωτικής σημασίας για τους αρχαίους αστρονόμους, όπως ο Ίππαρχος και ο Πτολεμαίος, για τον υπολογισμό των αποστάσεων των ουράνιων σωμάτων από τη Γη.

Πέρα από την αστρονομία, η παράλλαξις χρησιμοποιήθηκε και στην οπτική για να περιγράψει την αλλαγή στην φαινομενική θέση ενός αντικειμένου όταν το βλέπουμε με το ένα μάτι και μετά με το άλλο, ή όταν μετακινούμε το κεφάλι μας. Γενικότερα, η λέξη μπορεί να αναφέρεται σε οποιαδήποτε απόκλιση, διαφορά ή ασυμφωνία που προκύπτει από διαφορετικές οπτικές γωνίες ή συνθήκες.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Αλλαγή, μεταβολή, εναλλαγή — Η γενική έννοια της μεταβολής ή της διαδοχής.
2. Φαινομενική μετατόπιση (Αστρονομία) — Η αλλαγή στην φαινομενική θέση ενός ουράνιου σώματος στον ουρανό λόγω της μετακίνησης του παρατηρητή.
3. Οπτική μετατόπιση (Οπτική) — Η φαινομενική αλλαγή στην θέση ενός αντικειμένου όταν το βλέπουμε από διαφορετικές οπτικές γωνίες.
4. Διαφορά, απόκλιση, ασυμφωνία — Γενικότερη έννοια της απόκλισης από ένα πρότυπο ή της διαφοράς μεταξύ δύο σημείων.
5. Εναλλαγή, διαδοχή — Η πράξη της αλλαγής ή της αντικατάστασης ενός πράγματος με ένα άλλο.
6. Ανωμαλία, παρέκκλιση — Μια απόκλιση από το κανονικό ή το αναμενόμενο.

Οικογένεια Λέξεων

ἀλλ- (ρίζα του ἄλλος, σημαίνει «άλλος, διαφορετικός») και παρά- (πρόθεση «δίπλα, πέρα, ενάντια»)

Η ρίζα ἀλλ- είναι αρχαιοελληνική και εκφράζει την έννοια του «άλλου» ή του «διαφορετικού». Όταν συνδυάζεται με την πρόθεση παρά-, η οποία δηλώνει «δίπλα», «πέρα», «ενάντια» ή «αλλαγή», δημιουργείται ένα σημασιολογικό πεδίο που αφορά τη μετατόπιση, την αλλαγή, την απόκλιση και τη διαφορά. Η οικογένεια λέξεων που προκύπτει περιγράφει τόσο την πράξη της μεταβολής όσο και την κατάσταση του να είναι κάτι διαφορετικό ή εκτός της συνηθισμένης θέσης.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η τεχνική φύση της παράλλαξης καθιστά δύσκολη την εύρεση σύντοπων, χαρακτηριστικών αποσπασμάτων εκτός των επιστημονικών πραγματειών. Ωστόσο, ο Πτολεμαίος την περιγράφει με σαφήνεια.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΠΑΡΑΛΛΑΞΙΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, 9th ed., with a revised supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Πτολεμαῖος, Κλαύδιος — Μαθηματικὴ Σύνταξις (γνωστή ως Ἀλμαγέστη). Εκδόσεις Teubner, Leipzig, 1898-1903.
• Θέων ο Αλεξανδρεύς — Σχόλια εις την Μαθηματικήν Σύνταξιν του Πτολεμαίου. Εκδόσεις Heiberg, Leipzig, 1894.
• Πρόκλος ο Διάδοχος — Υπομνήματα εις τας Ευκλείδου Στοιχεία. Εκδόσεις Friedlein, Leipzig, 1873.
• Heath, Sir Thomas L. — A History of Greek Mathematics, Vol. II: From Aristarchus to Diophantus. Oxford: Clarendon Press, 1921.
• Neugebauer, Otto — A History of Ancient Mathematical Astronomy. Berlin: Springer-Verlag, 1975.
• Σταματέλλος, Γεώργιος — Λεξικό των Ελληνικών Φιλοσοφικών Όρων. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 2004.