ΠΕΡΙΣΠΩΜΕΝΟΝ

Ορισμός

Κατά την αρχαία ελληνική γραμματική, το περισπώμενον (ή περισπωμένη) είναι ο τόνος που σημειώνεται με το σύμβολο (~) ή (^) και υποδηλώνει ότι η φωνή ανεβαίνει και κατεβαίνει στην ίδια μακρά συλλαβή. Είναι ένας σύνθετος τόνος, σε αντίθεση με τον οξύ (ανερχόμενος) και τον βαρεία (κατερχόμενος). Η ονομασία του προέρχεται από το ρήμα περισπάω, που σημαίνει «έλκω γύρω, τραβώ πίσω», περιγράφοντας έτσι την κίνηση του τόνου.

Η χρήση του περισπωμένου ακολουθούσε αυστηρούς κανόνες στην αρχαία ελληνική. Εμφανιζόταν μόνο σε μακρές συλλαβές (είτε φυσικώς μακρές είτε θέσει μακρές) και η θέση του εξαρτιόταν από το μήκος της τελευταίας συλλαβής της λέξης. Για παράδειγμα, αν η λήγουσα ήταν βραχεία, το περισπώμενον μπορούσε να τεθεί στην παραλήγουσα (π.χ. «δῶρον»). Αν η λήγουσα ήταν μακρά, το περισπώμενον μπορούσε να τεθεί στην προπαραλήγουσα, αλλά μόνο αν η παραλήγουσα ήταν βραχεία (π.χ. «τῶν ἀνθρώπων»).

Η σημασία του περισπωμένου δεν ήταν απλώς ορθογραφική, αλλά φωνολογική και ενίοτε σημασιολογική. Η σωστή τονισμός ήταν ζωτικής σημασίας για την κατανόηση του προφορικού λόγου, καθώς η αλλαγή του τόνου μπορούσε να αλλάξει τη σημασία μιας λέξης (π.χ. «πῶς» ερωτηματικό vs «πως» αναφορικό). Η μελέτη του περισπωμένου αποτελούσε κεντρικό μέρος της γραμματικής διδασκαλίας, όπως φαίνεται στα έργα του Διονυσίου του Θρακός και άλλων γραμματικών.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Γραμματικός τόνος — Ο σύνθετος τόνος της αρχαίας ελληνικής που σημειώνεται με το σύμβολο (~) ή (^) και υποδηλώνει ανύψωση και πτώση της φωνής στην ίδια μακρά συλλαβή.
2. Έλκω γύρω, τραβώ πίσω — Η κυριολεκτική σημασία του ρήματος «περισπάω» από το οποίο προέρχεται, αναφερόμενη στην κίνηση της έλξης σε κύκλο ή προς τα πίσω.
3. Αποσπώ την προσοχή — Μεταφορική χρήση του ρήματος «περισπάω», όπου η προσοχή «τραβιέται» μακριά από το κύριο αντικείμενο.
4. Απασχολώ, διασκεδάζω — Επέκταση της μεταφορικής σημασίας, όπου κάποιος «τραβιέται» από τις έγνοιες του.
5. Περιελίσσω, περιτυλίγω — Σημασία που σχετίζεται με την πρόθεση «περί» και την ενέργεια του «σπάω» (έλκω) γύρω από κάτι.
6. Συγκεντρώνω, συσπειρώνω — Σπανιότερη χρήση, όπου η έλξη γίνεται προς ένα κέντρο.
7. Ενεργητική μετοχή του περισπάω — Ως μετοχή, περιγράφει αυτόν που «έλκει γύρω» ή «αποσπά».
8. Παθητική μετοχή του περισπάω — Ως παθητική μετοχή (όπως το ίδιο το «περισπώμενον»), περιγράφει αυτό που «έλκεται γύρω» ή «αποσπάται».

Οικογένεια Λέξεων

σπα- (ρίζα του ρήματος σπάω, σημαίνει «έλκω, τραβώ»)

Η ρίζα σπα- είναι μια αρχαιοελληνική ρίζα που εκφράζει την έννοια της έλξης, του τραβήγματος, της απόσπασης ή της διάσπασης. Από αυτή τη θεμελιώδη ενέργεια προκύπτουν λέξεις που περιγράφουν τόσο φυσικές κινήσεις (όπως το τράβηγμα ενός σχοινιού) όσο και πιο αφηρημένες καταστάσεις (όπως η απόσπαση της προσοχής ή ο σπασμός). Η προσθήκη προθέσεων εμπλουτίζει τη σημασία, προσδίδοντας κατεύθυνση ή τρόπο στην αρχική ενέργεια της έλξης. Η οικογένεια αυτή είναι ζωτικής σημασίας για την κατανόηση πολλών ελληνικών λέξεων που σχετίζονται με την κίνηση και τη δύναμη.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία χαρακτηριστικά χωρία που αναφέρονται στην έννοια του περισπωμένου ή του ρήματος από το οποίο προέρχεται:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΠΕΡΙΣΠΩΜΕΝΟΝ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon. Oxford University Press, 9th ed., 1940.
• Διονύσιος ο Θραξ — Τέχνη Γραμματική. Επιμέλεια G. Uhlig, Teubner, 1883.
• Πλούταρχος — Ηθικά. Επιμέλεια F. C. Babbitt, Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1927-1969.
• Σχολιαστής — Scholia in Dionysium Thracem. Επιμέλεια A. Hilgard, Teubner, 1901.
• Smyth, H. W. — Greek Grammar. Harvard University Press, 1920.
• Allen, W. S. — Vox Graeca: A Guide to the Pronunciation of Classical Greek. Cambridge University Press, 3rd ed., 1987.