ΠΛΑΝΗΤΗΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, ο πλανήτης (από το ρήμα πλανάω) είναι αρχικά ο «περιπλανώμενος, ο περιπλανητής». Η λέξη χρησιμοποιείται για να περιγράψει όποιον ή ό,τι κινείται χωρίς σταθερή πορεία, είτε πρόκειται για άνθρωπο, είτε για ζώο, είτε για ουράνιο σώμα. Η κυριότερη και πιο διαρκής σημασία της, ωστόσο, αναπτύχθηκε στον τομέα της αστρονομίας.

Οι αρχαίοι Έλληνες αστρονόμοι διέκριναν τους «ἀπλανεῖς ἀστέρας» (fixed stars), οι οποίοι διατηρούσαν τις σχετικές τους θέσεις στον ουρανό, από τους «πλανῆτας ἀστέρας» (wandering stars), οι οποίοι έδειχναν φαινομενικά ακανόνιστες κινήσεις. Σε αυτούς τους «πλανήτες» περιλαμβάνονταν ο Ήλιος, η Σελήνη, ο Ερμής, η Αφροδίτη, ο Άρης, ο Δίας και ο Κρόνος. Η λέξη «πλανήτης» λοιπόν, δεν σήμαινε απλώς «πλανώμενος», αλλά υποδήλωνε ένα ουράνιο σώμα με ιδιαίτερη, φαινομενικά ακανόνιστη, αλλά στην πραγματικότητα κυκλική ή ελικοειδή κίνηση.

Η έννοια του πλανήτη, όπως την κατανοούμε σήμερα, ως ουράνιο σώμα που περιφέρεται γύρω από ένα αστέρι, διαμορφώθηκε πολύ αργότερα, με την ανάπτυξη του ηλιοκεντρικού συστήματος και την εξέλιξη της σύγχρονης αστρονομίας. Ωστόσο, η αρχική ελληνική ονομασία διατηρήθηκε, μαρτυρώντας την παρατηρητική οξύνοια των αρχαίων, που διέκριναν την ιδιαιτερότητα αυτών των ουράνιων σωμάτων.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Ο περιπλανώμενος, ο περιπλανητής — Η αρχική και κυριολεκτική σημασία, αναφερόμενη σε κάποιον που περιφέρεται χωρίς σταθερό τόπο ή σκοπό. Π.χ. «πλανήτης βίος» (περιπλανώμενη ζωή).
2. Αυτός που οδηγεί σε πλάνη, απατεώνας — Μεταφορική χρήση που υποδηλώνει κάποιον που παραπλανά ή εξαπατά, λόγω της σύνδεσης με το ρήμα «πλανάω».
3. Ουράνιο σώμα με φαινομενικά ακανόνιστη κίνηση (αστέρας πλανήτης) — Η κυρίαρχη αστρονομική σημασία στην αρχαιότητα, για τα ουράνια σώματα (Ήλιος, Σελήνη, Ερμής, Αφροδίτη, Άρης, Δίας, Κρόνος) που διαφέρουν από τους απλανείς αστέρες.
4. Πλανήτης (ως σύγχρονος αστρονομικός όρος) — Η σύγχρονη επιστημονική έννοια: ένα ουράνιο σώμα που περιφέρεται γύρω από ένα αστέρι, έχει επαρκή μάζα για να έχει σφαιρικό σχήμα και έχει καθαρίσει την τροχιά του από άλλα σώματα.
5. Αυτός που περιπλανιέται πνευματικά, ο πλανεμένος — Μεταφορική χρήση που αναφέρεται σε κάποιον που έχει απομακρυνθεί από την αλήθεια ή την ορθή διδασκαλία, ιδίως σε θρησκευτικά κείμενα (π.χ. Καινή Διαθήκη).
6. Ο περιπλανώμενος στρατιώτης ή ναύτης — Σπανιότερη χρήση, που αναφέρεται σε στρατιώτες ή ναύτες που περιπλανώνται μακριά από την πατρίδα τους ή την μονάδα τους.

Οικογένεια Λέξεων

πλαν- (ρίζα του πλανάω, σημαίνει «περιπλανιέμαι, παραπλανώ»)

Η ρίζα «πλαν-» αποτελεί τη βάση μιας λέξης-οικογένειας που περιστρέφεται γύρω από τις έννοιες της περιπλάνησης, της απόκλισης και της παραπλάνησης. Από την κυριολεκτική κίνηση χωρίς σταθερή πορεία μέχρι την πνευματική ή ηθική απομάκρυνση από την αλήθεια, η ρίζα αυτή εκφράζει την απουσία σταθερότητας. Κάθε μέλος της οικογένειας αναπτύσσει μια διαφορετική πτυχή αυτής της θεματικής, είτε ως ενέργεια (ρήμα), είτε ως κατάσταση (ουσιαστικό), είτε ως ιδιότητα (επίθετο), είτε ως αποτέλεσμα (ουσιαστικό).

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία σημαντικά χωρία που αναδεικνύουν τις διαφορετικές πτυχές της λέξης «πλανήτης»:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΠΛΑΝΗΤΗΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a Revised Supplement. Clarendon Press, Oxford, 1996.
• Πλάτων — Τίμαιος. Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα.
• Αριστοτέλης — Περί Ουρανού. Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα.
• Ptolemy, Claudius — Almagest. Translated by G. J. Toomer. Princeton University Press, 1998.
• Bauer, W., Arndt, W. F., Gingrich, F. W., Danker, F. W. — A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature. University of Chicago Press, 2000.
• Μπαμπινιώτης, Γ. — Ετυμολογικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας. Κέντρο Λεξικολογίας, Αθήνα, 2010.