ΠΛΕΟΝΑΣΜΟΣ

Ορισμός

Ο πλεονασμός (πλεονασμός, ὁ) είναι ουσιαστικό που δηλώνει την κατάσταση της υπεραφθονίας, της περίσσειας ή της υπερβολής. Η λέξη προέρχεται από το ρήμα πλεονάζω («είμαι σε περίσσεια, αφθονώ») και το επίθετο πλέον («περισσότερο»). Η πρωταρχική του χρήση στην κλασική ελληνική λογοτεχνία, ιδιαίτερα στα ιατρικά κείμενα, αφορά την περίσσεια σωματικών υγρών ή άλλων ουσιών που θεωρούνταν αιτία ασθενειών. Για παράδειγμα, ο Ιπποκράτης αναφέρεται συχνά στον πλεονασμό ως παθολογική κατάσταση που απαιτεί θεραπεία.

Πέρα από την ιατρική, ο πλεονασμός απέκτησε σημασία και στη ρητορική και τη γραμματική. Στο πλαίσιο αυτό, περιγράφει την περιττή χρήση λέξεων ή φράσεων που δεν προσθέτουν ουσιαστικό νόημα, αλλά επαναλαμβάνουν ή ενισχύουν αυτό που έχει ήδη ειπωθεί. Ενώ μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως στυλιστικό σχήμα για έμφαση, συχνά θεωρείται ως λάθος που υποδηλώνει έλλειψη σαφήνειας ή ακρίβειας στην έκφραση.

Η έννοια του πλεονασμού, είτε ως βιολογικής ανισορροπίας είτε ως γλωσσικής υπερβολής, υπογραμμίζει μια θεμελιώδη αρχή της αρχαίας ελληνικής σκέψης: την αξία του μέτρου και της ισορροπίας. Η υπέρβαση του ορίου, η περίσσεια, θεωρείται συχνά αρνητική, οδηγώντας σε δυσλειτουργία ή ατέλεια. Έτσι, η λέξη φέρει μια εγγενή κριτική διάσταση απέναντι στην υπερβολή.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Υπεραφθονία, περίσσεια — Η γενική έννοια της ύπαρξης σε υπερβολική ποσότητα ή αριθμό. Χρησιμοποιείται για οτιδήποτε υπερβαίνει το κανονικό ή το αναγκαίο.
2. Ιατρικός πλεονασμός — Στην ιατρική, η περίσσεια χυμών (π.χ. αίματος, χολής) ή άλλων ουσιών στο σώμα, που θεωρείται αιτία ασθένειας ή παθολογικής κατάστασης. Κεντρική έννοια στην ιπποκρατική και γαληνική ιατρική.
3. Ρητορικός πλεονασμός — Στη ρητορική, η χρήση περιττών λέξεων ή φράσεων που επαναλαμβάνουν ή ενισχύουν ένα ήδη εκφρασμένο νόημα. Μπορεί να είναι στυλιστικό σχήμα (π.χ. για έμφαση) ή σφάλμα.
4. Γραμματικός πλεονασμός — Στη γραμματική, η χρήση περισσότερων λέξεων από όσες είναι απαραίτητες για τη σαφήνεια ή την ακρίβεια της έκφρασης, συχνά θεωρούμενη ως λάθος.
5. Υπερβολή, υπέρβαση — Η κατάσταση του να ξεπερνά κανείς ένα όριο, ένα μέτρο ή μια αναλογία, οδηγώντας σε ανισορροπία ή δυσλειτουργία.
6. Αφθονία, πλούτος (σπάνια) — Σε ορισμένα πλαίσια, μπορεί να υποδηλώνει απλώς αφθονία ή πλούτο, χωρίς την αρνητική χροιά της υπερβολής, αν και αυτή η χρήση είναι λιγότερο συχνή.

Οικογένεια Λέξεων

πλε-/πλη- (ρίζα του πλέον, πίμπλημι, σημαίνει «περισσότερο, γεμίζω»)

Η ρίζα πλε-/πλη- αποτελεί τη βάση μιας εκτεταμένης οικογένειας λέξεων στην αρχαία ελληνική, οι οποίες περιστρέφονται γύρω από τις έννοιες της πληρότητας, της αφθονίας, της αύξησης και της υπεροχής. Από αυτή τη ρίζα προέρχονται ρήματα που δηλώνουν το γέμισμα, επίθετα που περιγράφουν την κατάσταση του γεμάτου, και ουσιαστικά που αναφέρονται στην πληρότητα ή την περίσσεια. Η σημασιολογική της εξέλιξη επιτρέπει την έκφραση τόσο της θετικής πληρότητας όσο και της αρνητικής υπερβολής, όπως στην περίπτωση του πλεονασμού.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία χαρακτηριστικά χωρία που αναδεικνύουν τη χρήση του πλεονασμού στην αρχαία ελληνική γραμματεία:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΠΛΕΟΝΑΣΜΟΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a revised supplement. Clarendon Press, Oxford, 1996.
• Ιπποκράτης — Ἀφορίσματα. Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα, 2000.
• Γαληνός — Θεραπευτικὴ μέθοδος. Loeb Classical Library, Harvard University Press, 2006.
• Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς — Περὶ συνθέσεως ὀνομάτων. Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1939.
• Smyth, H. W. — Greek Grammar. Harvard University Press, 1956.
• Chantraine, P. — Dictionnaire étymologique de la langue grecque. Klincksieck, Paris, 1968-1980.